Vì sao người khác cứ mãi “không hiểu” ta?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Nghiên cứu về việc “đặt mình vào vị trí người khác” cho thấy vì sao người ta rất khó nhìn thấy thế giới qua đôi mắt của ta.
• Khi hiểu được nguồn gốc của sự thiếu hụt trong khả năng nhìn nhận góc nhìn của người khác, ta có thể bắt tay vào tháo gỡ vấn đề.
• Ta có thể luyện tập việc đặt mình vào vị trí người khác để hiểu hành vi của ngay cả những con người khó gần nhất.

Bạn có bao giờ gãi đầu tự hỏi: vì sao người khác cứ mãi không hiểu mình không?

Hãy tưởng tượng: vào dịp Giáng Sinh, cha mẹ đã lớn tuổi của bạn trêu đùa con bạn một cách vui vẻ. Nhưng đứa trẻ không thích điều đó, bực bội và xin họ dừng lại… họ vẫn tiếp tục. Bạn đã nhiều lần nhờ cha mẹ tôn trọng mong muốn của cháu và ngừng trêu chọc, nhưng họ nhất quyết không chịu. Họ cười khẩy trước nỗ lực “kiểm soát” của bạn và quả quyết rằng mình chẳng làm gì sai cả.

Hoặc hình dung: đứa con đang học đại học của bạn cần giúp đỡ trong một môn học hay khi đăng ký lớp. Nó tìm đến bạn với giọng đầy cáu kỉnh. Bạn cố gắng giúp, nhưng nó không cho bạn nhìn vào màn hình máy tính, không cho chạm vào điện thoại, cũng không cho đọc bài viết của nó. Nó càng lúc càng bực bội, rồi quát bạn vì “giúp sai cách”. Bạn đã nói không biết bao lần rằng bạn không thể giúp nếu không được tiếp cận tài liệu của nó, nhưng nó vẫn chỉ tiếp tục bốc hỏa với bạn.

Tương tự như vậy, nếu bạn là một người trẻ, cha mẹ có thể không hiểu vì sao bạn cần họ lùi lại, bớt can thiệp, và cho bạn nhiều tự do hơn. Còn nếu bạn là cha mẹ của một người đã trưởng thành, bạn có thể không hiểu nổi vì sao con mình lại mặc nhiên sống trong nhà bạn, không trả tiền thuê, cũng chẳng góp công sức chăm lo, sửa sang nhà cửa.

Vậy thì, vì sao người ta không thể hiểu được góc nhìn của bạn, dù họ vẫn mong có mối quan hệ tốt đẹp với bạn và vẫn muốn giúp đỡ bạn?

Bởi vì họ thiếu năng lực tư duy phản chiếu và gặp khó khăn trong việc hòa nhịp cảm xúc.

Tư duy phản chiếu là khả năng nhìn thấy thế giới quan của người khác, đưa góc nhìn của họ vào nhận thức của mình, rồi phản chiếu lại bằng lời nói, hành động và cả nét mặt của chính ta.

Hòa nhịp cảm xúc cũng gần như vậy: đó là khả năng đưa trải nghiệm cảm xúc của người khác vào trong nhận thức của mình, cho phép bản thân cảm nhận những cảm xúc tương tự (thường nhẹ hơn) trong chính cơ thể mình… nói cách khác, trở nên đồng điệu về mặt cảm xúc.

Khi kết hợp lại, nếu bạn có khả năng hòa nhịp cảm xúc và tư duy phản chiếu, bạn sẽ có thể hiểu được góc nhìn của người khác và cho họ thấy rằng: bạn thật sự “hiểu”.

Đừng nhầm lẫn giữa thấu cảm với quan tâm hay thương hại. Thấu cảm là một kỹ năng cảm xúc, còn quan tâm là một thái độ. Cha mẹ bạn có thể rất yêu thương bạn và đứa cháu, nhưng vẫn loay hoay trong việc thấu cảm hay hiểu trải nghiệm của đứa trẻ. Ngược lại, tôi có thể thấu cảm và hiểu được trải nghiệm của người khác, nhưng vì nhiều lý do khác nhau, tôi vẫn chọn không làm gì để xoa dịu nỗi khổ của họ.

Image: CREATISTA/Shutterstock

Dưới đây là những điều bạn có thể làm:

Đừng vội cho rằng người kia đang suy nghĩ một cách lý trí. Thật không may, rất khó để tìm ra ý nghĩa trong những điều vô lý của người khác. Hầu hết chúng ta đều có khả năng suy nghĩ hợp lý, nhưng lại hiếm khi đem nó ra dùng trong đời sống hằng ngày.

Hãy cân nhắc xem đối phương có thể là người “khác biệt thần kinh” hay đang gặp khó khăn trong chức năng điều hành của não bộ (chẳng hạn như ADD, tự kỷ mức độ nhẹ, hay tính bốc đồng). Nếu đúng như vậy, có lẽ bạn nên kiên nhẫn và rộng lượng với họ hơn.

Nếu bạn tin rằng người kia vẫn có tư duy lý trí và không gặp khiếm khuyết nghiêm trọng về chức năng điều hành, mà họ vẫn không nhìn thấy góc nhìn của bạn, thì rất có thể họ chỉ đang thiếu dữ liệu. Nói cách khác, họ chưa dành thời gian, hoặc đã không tiếp nhận những thông tin cần thiết để định hướng cho hành vi của mình. Việc của bạn là xem liệu bạn có thể đưa những dữ liệu ấy vào “tầm ngắm” của họ, trước khi thái độ hay cách cư xử của họ trở nên cố định và khó thay đổi hơn.

Khi giao tiếp, nếu có thể, đừng để lộ sự bực bội hay giận dữ. Những cảm xúc ấy thường làm người khác xao nhãng khỏi vấn đề cốt lõi (sự thiếu thấu cảm và thiếu khả năng đặt mình vào vị trí người khác), và vô tình biến câu chuyện thành chuyện của bạn.

Hãy đặt những câu hỏi dẫn dắt (và nhớ rằng, người thật sự thiếu kỹ năng nhìn nhận góc nhìn của người khác có thể không trả lời được). Đây là một cơ hội để dạy dỗ nhẹ nhàng, không phải dịp để lên lớp hay kết tội ai đó. Với ví dụ ông bà – cháu, bạn có thể hỏi: “Cháu có vẻ đang buồn vì bị trêu như vậy, theo ông/bà, lúc này cháu đang cảm thấy thế nào?” Với đứa con sinh viên đang nhờ giúp: “Con có nghĩ xem mẹ/bố có thể giúp con ra sao nếu con không cho xem tài liệu không?” hoặc “Con nghĩ phản ứng của mẹ/bố sẽ thế nào khi con vừa quát lên vừa nhờ giúp?”

Khi có thể, hãy chọn cách nói thẳng thắn và trực tiếp. Giữ cuộc trò chuyện xoay quanh quá trình giao tiếp và cảm xúc của bạn. Tập trung vào nội dung, nhưng đừng quên rằng chủ đề bề mặt chỉ là một nửa những gì đang diễn ra. Hãy bắt đầu bằng một lời mời: “Mình tự hỏi liệu bạn có thể ngồi lại và lắng nghe mình chia sẻ góc nhìn của mình về một chuyện được không?” Rồi bạn cần chờ đến khi thật sự có một người sẵn sàng lắng nghe, hãy tiếp tục.

Nếu đối phương lập tức phòng thủ: “Tôi có làm gì sai đâu!”, đừng để mình bị cuốn vào cuộc tranh luận ấy. Đó chỉ là một “mồi nhử” – một lập luận sai hướng – sẽ kéo bạn lệch khỏi mục tiêu ban đầu. Bạn có thể nói: “Bạn không cần phải làm điều gì sai thì mình vẫn có thể có những trải nghiệm riêng, những cảm xúc và suy nghĩ mà mình muốn bạn biết đến.”

Một cách nhẹ nhàng, không phòng thủ, hãy đề nghị người kia thử phản ánh lại xem họ nghĩ bạn đang cảm thấy hay suy nghĩ điều gì. Có lẽ bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy bao nhiêu người tưởng như rất tinh tế lại có thể làm điều này khá chính xác, chỉ khi được mời gọi.

Hãy thử quan sát xem bạn có thể nhận ra phong cách gắn bó của người kia hay không. Nếu họ có kiểu gắn bó an toàn, họ thường có khả năng hòa nhịp cảm xúc và tư duy phản chiếu. Nếu họ thuộc kiểu né tránh hay xa cách, có thể suốt đời họ đã học cách dồn nén cảm xúc và những cảm giác tiêu cực của chính mình. Khi một người đã kìm nén suy nghĩ và cảm xúc của bản thân, họ sẽ rất khó chạm tới cảm xúc của bạn. Ở đầu kia của phổ cảm xúc, nếu ai đó có kiểu gắn bó lo âu hay sợ hãi, họ có thể quá chìm trong nỗi đau của chính mình đến mức không còn đủ khoảng trống để nhìn thấy cảm xúc của bạn một cách rõ ràng.

Quan trọng nhất, hãy dành thời gian thử nhìn thế giới qua đôi mắt của người đã làm bạn tổn thương. Trước khi bước vào cuộc trò chuyện, hãy nghĩ xem họ nhìn đời ra sao, và trong đầu họ đang chạy qua những ý nghĩ gì. Ngay cả những suy nghĩ hay hành vi tưởng như “điên rồ” cũng thường có thể được hiểu, nếu bạn đủ kiên nhẫn đặt mình vào tâm thế của họ (trong những giới hạn cần thiết). Nếu người kia là người khác biệt thần kinh, hãy thử hình dung nỗi bức bối và những cảm xúc khó khăn của họ, và hiểu rằng: những cảm xúc ấy là thật với họ, ngay cả khi bạn đang cố gắng hết sức để giúp đỡ.

Tác giả: Hal Shorey Ph.D.

Nguồn: Why Other People Just Don’t Get It | Psychology Today