Vì sao người lớn tuổi dễ trở thành nạn nhân của những trò lừa đảo?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Tình trạng lừa đảo và trục lợi tài chính nhắm vào người cao tuổi diễn ra rất phổ biến, nhưng số vụ việc được trình báo lại quá ít ỏi so với thực tế.
• Sự tổn thương và yếu lòng của người già trước các cạm bẫy tài chính thường bắt nguồn từ những góc khuất trong đời sống xã hội, tâm lý và cả những bất lợi về nhận thức.
• Sự sa sút trí tuệ và những suy giảm về mặt nhận thức làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng minh mẫn khi đưa ra các quyết định liên quan đến tiền bạc.
• Các mối quan hệ xã hội bị thu hẹp, cảm giác cô đơn và sự cô lập với thế giới xung quanh chính là những kẽ hở khiến người già dễ bị tổn thương và bị lợi dụng lòng tin.
• Kẻ lừa đảo thường chọn người cao tuổi làm mục tiêu vì cho rằng họ không còn sáng suốt, lại có sẵn một khoản tiền tích cóp trong ngân hàng.

Tình trạng lừa đảo và chiếm đoạt tài sản của người cao tuổi hiện nay vẫn chưa được phản ánh hết qua các số liệu chính thức. Nạn nhân có thể là bất kỳ ai, từ những cụ già khá giả cho đến những người có thu nhập thấp tại Mỹ. Vào năm 2021, có hơn 90.000 người Mỹ trên 65 tuổi trở thành nạn nhân của các chiêu trò gian lận, gây ra thiệt hại cá nhân ước tính lên tới 1,7 tỷ USD.

Các hình thức lừa đảo phổ biến đánh vào người lớn tuổi bao gồm: giả danh cơ quan nhà nước, các cuộc gọi tự động, lừa đảo trúng thưởng hay xổ số; các mánh khóe qua điện thoại như giả mạo giọng nói (gọi điện lừa gạt để dụ dỗ nạn nhân chuyển tiền hoặc khai thác thông tin cá nhân), lừa sửa chữa máy tính; cho đến các chiêu trò đóng vai "con cháu cần giúp đỡ", bẫy tình cảm hay dụ dỗ đầu tư sinh lời.

Sự tổn thương và yếu lòng của một người lớn tuổi trước các hành vi trục lợi tài chính hay lừa đảo có thể bắt nguồn từ những bất ổn trong đời sống xã hội, tâm lý cảm xúc, hay do sự suy giảm nhận thức. Các bác sĩ lâm sàng cũng như gia đình cần đặc biệt lưu tâm đến những yếu tố này khi người cao tuổi đưa ra các quyết định về tiền bạc, nhằm kịp thời ngăn chặn nguy cơ bị kẻ xấu lợi dụng.

Các yếu tố nguy cơ từ xã hội

Sự phụ thuộc vào người khác, bao gồm cả chính những người thân trong gia đình, những người có khả năng quay sang trục lợi từ họ, khiến người già trở nên dễ bị tổn thương trước các cạm bẫy và chiêu trò lừa đảo. Sự nương tựa này thường là kết quả của việc suy giảm khả năng tự sinh hoạt và cơ thể ngày một yếu nhược khi về già.

Bên cạnh đó, các yếu tố về mặt thế hệ và văn hóa, chẳng hạn như tư tưởng phó mặc quyền quyết định cho người khác (như bác sĩ hay con cái), cũng khiến người lớn tuổi dễ sập bẫy hơn. Điều này đặc biệt đúng khi các vòi bạch tuộc lừa đảo lại núp bóng dưới hình thức những quyết định liên quan đến chăm sóc sức khỏe và tài chính.

Các mối quan hệ xã hội ngày càng thu hẹp cũng là một cái bẫy vô hình, bởi người già khi ấy thiếu đi một điểm tựa, một vòng tay bảo vệ để giúp họ nhận diện các nguy cơ lừa đảo, chiếm đoạt hay những kẻ có tâm địa bất chính. Cảm giác cô đơn và sự cô lập với xã hội vốn là những điều rất thường gặp ở người cao tuổi, liên quan mật thiết đến việc gia tăng căng thẳng, hình thành các thói quen có hại cho sức khỏe và làm rạn nứt các mối quan hệ. Đánh trúng vào điểm yếu này, các trò lừa đảo tình cảm (nơi kẻ tội phạm tạo nên những danh tính giả trên mạng để chiếm lấy lòng tin và tình cảm của nạn nhân) đã dùng danh nghĩa tình yêu hoặc một mối quan hệ gắn bó để thao túng, kiểm soát và trục lợi từ họ.

Các yếu tố nguy cơ từ tâm lý và cảm xúc

Nỗi u uất của chứng trầm cảm hay những bất an từ hội chứng lo âu có thể làm mờ đi sự sáng suốt của người lớn tuổi, khiến họ không còn đủ tỉnh táo để nhận diện cũng như cân nhắc giữa cơ hội và rủi ro trong các quyết định tài chính. Những xáo trộn sâu sắc về mặt tâm thần, như sự hoang tưởng, trạng thái kích động, hay sự mất kiểm soát hành vi, sẽ làm suy giảm năng lực tư duy và khả năng phán đoán, khiến họ không thể nhận ra và lánh xa các cạm bẫy lừa đảo. Thêm vào đó, nỗi sợ hãi bị những người thân yêu bỏ rơi cũng là một áp lực tâm lý đè nặng, khiến người già dễ dàng thỏa hiệp và tuân theo những yêu sách của kẻ bất chính.

Những góc khuất tâm lý và cảm xúc khác khiến người lớn tuổi dễ trở thành mục tiêu của các trò lừa đảo bao gồm:

• Tâm lý dễ tổn thương và nhạy cảm quá mức (chẳng hạn như dễ rơi vào trạng thái khủng hoảng, lo âu sâu sắc hơn so với người bình thường).
• Khó khăn trong việc chế ngự cảm xúc (ví dụ như tâm lý thích liều lĩnh, hành động bốc đồng, hoặc thiếu đi sự kiên nhẫn cần thiết).
• Lòng tin đặt sai chỗ do bản tính quá thật thà (như sự cả nể, luôn sẵn lòng hợp tác; bản thân sống ngay thẳng nên luôn mong đợi và tin rằng người khác cũng sẽ đối xử tử tế, chân thành với mình như vậy).

Các yếu tố nguy cơ từ nhận thức

Những tổn thương về mặt nhận thức có thể lấy đi của một người khả năng vận dụng hiểu biết và sự sáng suốt vốn có vào các quyết định trong cuộc sống, bao gồm cả chuyện tiền bạc. Đáng buồn là, những người lớn tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ thường không còn đủ minh mẫn để tự nhận ra những khiếm khuyết của bản thân, điều này càng khiến họ mất đi khả năng phòng bị và nhận diện các chiêu trò lừa đảo.

Sự suy giảm nhận thức có thể bào mòn dần trí nhớ, làm chậm tốc độ xử lý thông tin, ảnh hưởng đến khả năng giải quyết vấn đề, tính toán, ngôn ngữ và các vùng tư duy khác. Trí nhớ giảm sút khiến người già chẳng thể nhớ nổi những bài học từ các cú lừa trong quá khứ, hay thậm chí là mơ hồ về những gì đang xảy đến với mình ở hiện tại. Sự kém tập trung lại khiến họ gặp khó khăn trong việc chắt lọc và nhìn nhận những chi tiết cốt lõi của một sự việc, vô tình đẩy họ vào thế yếu trước các cạm bẫy. Trong khi đó, những rào cản về mặt ngôn ngữ lại hạn chế khả năng thấu hiểu các dấu hiệu bất thường của một vụ lừa đảo, khiến họ gặp trở ngại khi giao tiếp với xung quanh và khó lòng tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần.

Bên cạnh đó, các bệnh lý (như chấn thương sọ não, đột quỵ, hay khuyết tật phát triển) cùng một số loại thuốc điều trị (bao gồm thuốc giảm đau, thuốc an thần, thuốc hỗ trợ giấc ngủ và một vài loại thuốc điều trị tiểu không tự chủ) cũng có thể làm suy giảm năng lực trí tuệ, khả năng tư duy và phán đoán của người cao tuổi, dù là tạm thời, có thể phục hồi, hay tiến triển nặng dần thành vĩnh viễn.

Một tinh thần khỏe mạnh, một tâm lý vững vàng và một nhận thức sáng suốt chính là tấm khiên bảo vệ giúp chúng ta nhìn thấu tâm can và dã tâm của kẻ lừa đảo. Ngược lại, những tổn thương và khoảng trống yếu lòng ở tuổi xế chiều có thể tước đi sự minh mẫn khi định đoạt tài chính, tạo cơ hội cho những kẻ bất chính nhẫn tâm vét cạn những đồng tiền tích cóp cả đời của người già.

Giảm thiểu rủi ro

Khi người lớn tuổi và gia đình có thể đồng hành, thấu hiểu và sát cánh bên nhau, họ sẽ có thêm sức mạnh để giữ gìn tài sản của mình. Tất cả chúng ta đều hiểu rõ chân lý “phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Riêng với những trò lừa đảo, một khi hậu quả đã xảy ra, việc khắc phục hay bù đắp những tổn thất về mặt tài chính thường là điều bất khả thi. Người cao tuổi và các thành viên trong gia đình hoàn toàn có thể tự bảo vệ mình bằng cách chủ động tìm hiểu về các chiêu trò lừa đảo khác nhau, từ đó học cách ngăn chặn và nhận diện sớm các hành vi trục lợi tài chính. Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) cùng Hiệp hội Người hưu trí Hoa Kỳ (AARP) vẫn thường xuyên cập nhật và phát đi các cảnh báo về lừa đảo. Bên cạnh đó, các cụ và gia đình cũng có thể tìm đến sự đồng hành của các chuyên gia, bao gồm bác sĩ, chuyên gia hoạch định tài chính và luật sư chuyên về luật người cao tuổi, để có cái nhìn thấu đáo hơn trước mỗi quyết định tiền bạc, cũng như nhận biết được những rủi ro tiềm ẩn phía sau.

References

AARP Fraud Watch Network. Online at https://www.aarp.org/money/scams-fraud/about-fraud-watch-network/

American Bar Association Commission on Law and Aging – American Psychological Association. Assessment of Older Adults with Diminished Capacity: A Handbook for Psychologists, 2008. Available at https://www.apa.org/pi/aging/programs/assessment/capacity-psychologist-…

James BD et al.: Correlates of susceptibility to scams in older adults without dementia. J Elder Abuse Negl. 2014;26(2):107-22.

Marson DC: Clinical and Ethical Aspects of Financial Capacity in Dementia: A Commentary. The American Journal of Geriatric Psychiatry, Volume 21, Issue 4, 2013, Pages 382-390.

National Council on Aging: Avoiding Scams and Fraud for Older Adults - The Top 5 Financial Scams Targeting Older Adults. Online at at https://ncoa.org/article/top-5-financial-scams-targeting-older-adults

Tác giả: Karen Reimers MD | Psychology Today