Vì sao sự phát triển não bộ “tuổi teen” kéo dài đến tận 32 tuổi

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Hạ tầng và các “thiết lập mặc định” của não bộ tiếp tục hình thành, biến đổi và sắp xếp lại cho đến tận tuổi ba mươi.
• Các nhà nghiên cứu đã xác định những “kỷ nguyên” phát triển cấu trúc của não, trong đó giai đoạn then chốt kéo dài từ 9 đến 32 tuổi.
• Việc lạm dụng chất gây nghiện từ sớm có thể làm chệch hướng quỹ đạo phát triển của não, để lại những thay đổi lâu dài trong các mạch thưởng.

Trong nhiều thập kỷ, tôi và các đồng nghiệp đã kiên trì theo đuổi một tiền đề: việc sử dụng chất gây nghiện từ sớm như nicotine, rượu bia hay cần sa (và các chất dễ gây nghiện khác) sẽ can thiệp vào những giai đoạn trưởng thành then chốt của não bộ, đặc biệt là trong tuổi vị thành niên. Có người hoài nghi nền tảng khoa học của lập luận này; có người cho rằng đó chỉ là tuyên truyền của những người phản đối các chất như cần sa nhằm bảo vệ quan điểm cá nhân. Dẫu vậy, trong thực hành lâm sàng, các chuyên gia vẫn thường nhắc nhở đầy thận trọng: “Não bộ tuổi vị thành niên vẫn đang phát triển,” hay “Ma túy làm tổn hại não bộ của thanh thiếu niên.”

Gần đây, những nhận định ấy đã nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ các nghiên cứu khoa học, mang đến một khung lý thuyết rõ ràng giúp chúng ta hiểu não bộ đang phát triển thay đổi ra sao và những thay đổi ấy diễn ra vào thời điểm nào, đặc biệt là chỉ ra những giai đoạn dễ tổn thương một cách không cân xứng. Nghiên cứu đăng trên Nature Communications của Alexa Mousley và các cộng sự tại Đại học Cambridge, với tựa đề Topological Turning Points Across the Human Lifespan, đã cung cấp khung lý thuyết đó. Bằng cách phân tích hơn 4.000 ảnh MRI khuếch tán từ lúc mới sinh đến 90 tuổi, nhóm nghiên cứu đã xác định những “điểm ngoặt” quan trọng trong cấu trúc topo của não bộ. Trong đó, giai đoạn từ 9 đến 32 tuổi, bao trùm tuổi vị thành niên và đầu tuổi trưởng thành, nổi lên như thời kỳ năng động nhất về mặt cấu trúc trong suốt đời người.

Bằng chứng mới này tạo nên một nền tảng vững chắc cho các nhà nghiên cứu rối loạn sử dụng chất (SUD), các nhà giáo dục y khoa và những người làm công tác phòng ngừa SUD. Nó xác định rõ tuổi vị thành niên và giai đoạn trưởng thành sớm là lúc mạng lưới cấu trúc của não bộ tái tổ chức nhanh nhất và để lại hệ quả sâu sắc nhất. Khi não bộ đang trong cơn chuyển mình mạnh mẽ, những “tác động dược lý” kéo dài, dù nhẹ, cũng có thể làm lệch hướng phát triển, để lại dấu ấn rất lâu sau khi việc sử dụng chất đã chấm dứt.

Nghiên cứu của Mousley tổng hợp 4.216 ảnh MRI khuếch tán từ chín bộ dữ liệu lớn, bao phủ các cá nhân từ 0 đến 90 tuổi. Điều then chốt là nhóm đã xác định được những thời điểm mà quỹ đạo topo tổng thể của não bộ đổi hướng. Não người không trưởng thành hay lão hóa theo đường thẳng, mà chuyển qua bốn kỷ nguyên lớn. Não tái tổ chức tại bốn “điểm ngoặt” phát triển (xấp xỉ 9, 32, 66 và 83 tuổi). Tuy nhiên, kỷ nguyên kéo dài và dễ bị gián đoạn nhất do các yếu tố phơi nhiễm chính là giai đoạn từ vị thành niên đến đầu tuổi trưởng thành (khoảng 10 đến 32 tuổi), một quãng thời gian đặc biệt nhạy cảm với stress môi trường và việc tiếp xúc với các chất gây nghiện.

Từ lâu, việc tiếp xúc với nicotine, rượu bia và cần sa đã được ghi nhận là liên quan đến nguy cơ suốt đời mắc rối loạn sử dụng chất. Nhưng nghiên cứu mới này giúp chúng ta hiểu sâu hơn: việc dùng chất từ sớm có thể gây ra những thay đổi sinh học thần kinh bền bỉ, âm thầm đặt nền móng cho sự dễ tổn thương kéo dài suốt đời. Những phát hiện này cho thấy các mô hình “đấu nối” nền tảng của phần thưởng, thói quen và khả năng kiểm soát nhận thức được điêu khắc trong Kỷ nguyên 2, cũng chính là thời điểm đa số con người bắt đầu thử và sử dụng các chất gây nghiện.

Việc sử dụng chất từ sớm tác động lên một bộ não còn dang dở, đang bận rộn với những công trình xây dựng quy mô lớn. Những thay đổi sinh lý do việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với chất gây nghiện có thể được “ghi khắc” vào cấu trúc não. Thay vì chỉ tạo ra những biến đổi tạm thời trong sức mạnh khớp thần kinh hay làm rối loạn truyền dẫn dopamine, việc dùng chất sớm có thể thực sự làm thay đổi tiến trình phát triển của não, ảnh hưởng đến cách các mạch thưởng và mạch kiểm soát được kết nối và tích hợp. Hệ quả là kiến trúc thần kinh ở tuổi trưởng thành có thể nghiêng về xu hướng tìm kiếm chất và kích thích mạnh, nhạy cảm quá mức với phần thưởng, và suy giảm vai trò giám sát của vỏ não trước trán. Theo thời gian, các kích thích gắn với chất gây nghiện tích lũy sức hút động cơ phóng đại, trở nên quan trọng một cách không cân xứng so với những phần thưởng tự nhiên của đời sống.

Các chất gây nghiện cũng có thể tạo ra những thay đổi dai dẳng trong các gen điều hòa truyền dẫn dopamine và khả năng đáp ứng với stress, những yếu tố vốn được biết là mồi lửa cho cơn thèm và tái nghiện. Những thay đổi này có thể tương tác với cấu trúc não đã bị biến đổi, tạo nên một môi trường mà trong đó nguy cơ tái nghiện vẫn luôn rình rập, ngay cả sau một thời gian dài kiêng sử dụng.

Image: Krakenimages.com / Shutterstock

Các mạch thói quen

Trong Kỷ nguyên 2, não bộ dần chuyển từ việc phụ thuộc nhiều vào các hệ thống hành vi có mục tiêu sang việc ngày càng kích hoạt các mạch thói quen. Quá trình này khiến một số hành vi trở nên tự động hơn, ít linh hoạt hơn. Khi việc sử dụng chất gây nghiện xảy ra đúng vào giai đoạn chuyển đổi phát triển này, các đường dẫn thói quen có thể bị củng cố quá sớm, đồng thời làm suy yếu ảnh hưởng của vùng vỏ não trước trán, nơi thường thì thầm lời nhắc “hãy nói không”. Những mạch thói quen bị chất gây nghiện chiếm dụng trở thành bộ máy thần kinh đứng sau các hành vi tìm kiếm chất phức tạp, biến nhiều hành động thành những chuỗi lặp đi lặp lại, gần như vô thức. Vì thế, việc sử dụng chất có thể dần trở thành một thói quen không cần ý thức. Hệ quả là hành vi tìm kiếm chất không còn là lựa chọn có suy nghĩ, mà trở thành những khuôn mẫu bị kích hoạt bởi tín hiệu. Những thói quen như vậy nổi tiếng là rất khó dập tắt, góp phần tạo nên bản chất mạn tính và dễ tái phát của nghiện.

Nghiên cứu của Mousley nhấn mạnh rằng sau tuổi 32, các ưu tiên cấu trúc của não bộ bắt đầu dịch chuyển. Mức độ tích hợp giảm dần theo tiến trình trưởng thành. Khả năng tái tổ chức mạng lưới trên quy mô lớn suy yếu, và “cửa sổ” để đạt hiệu quả tối ưu kiểu small-world dần khép lại. Khi điểm ngoặt topo của giai đoạn đầu trưởng thành đã trôi qua, não bộ không còn cùng một động lực phát triển để tự điều chỉnh những đường nối lệch lạc. Kiến trúc não lúc này trở thành nền móng cho mọi hành vi về sau. Điều đó lý giải vì sao việc sử dụng chất từ sớm dự báo những quỹ đạo nghiện nặng nề hơn và tỷ lệ tái nghiện cao hơn suốt cuộc đời. Việc kiêng sử dụng vẫn có thể xảy ra, đôi khi kéo dài, nhưng hệ “dây dẫn” thần kinh đã nghiêng sẵn về phía hành vi tìm kiếm chất một cách cưỡng bức, đặc biệt khi con người tiếp xúc với những môi trường kích hoạt. Những thay đổi cấu trúc não do lạm dụng chất giải thích vì sao nghiện trở thành một rối loạn mạn tính, dễ tái phát: kiến trúc thần kinh mà người trưởng thành dựa vào đã được định hình bởi việc tiếp xúc với chất trong giai đoạn não bộ dẻo dai và mang tính kiến tạo nhất.

Nhìn nghiện qua lăng kính của nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu lại việc sử dụng chất sớm không còn là một “lối sống” của tuổi trẻ bốc đồng, mà là một biến cố thách thức sự phát triển thần kinh, đủ sức làm đổi hướng não bộ.

Thay vì những lời cảnh báo chung chung về “tổn hại cho não bộ đang phát triển”, cha mẹ và nhà giáo dục nay có thể giải thích rõ ràng rằng trong khoảng từ 9 đến 32 tuổi, não bộ đang kiến tạo cấu trúc hiệu quả nhất của mình. Chính kiến trúc này chi phối việc cân nhắc rủi ro – lợi ích, cảm nhận phần thưởng, học hỏi, kiểm soát xung động và khả năng vượt qua cơn thèm. Việc đưa các chất tác động tâm thần vào trong giai đoạn này sẽ làm biến đổi cấu trúc của hệ thống ngay khi nó đang được đặt nền móng. Phòng ngừa sớm vì thế trở thành một mệnh lệnh mang tính phát triển thần kinh.

Kết luận

Ma túy, độc tố, các rối loạn tâm thần và những áp lực của đời sống đều được cho là gây ảnh hưởng tiêu cực đến tính dẻo của não và sự linh hoạt nhận thức, thúc đẩy quá trình “lão hóa sớm” của não bộ. Những tác động này trông giống như lão hóa trước tuổi, nhưng chính xác hơn, đó là sự đổi hướng của quỹ đạo phát triển. Các chất gây nghiện có thể bẻ lái quá trình trưởng thành của mạng lưới thần kinh theo những cách làm ảnh hưởng đến động lực, học tập, phần thưởng, sự hình thành thói quen và khả năng điều hành. Những nỗ lực phòng ngừa mới cần khuyến khích người trẻ tránh xa rượu bia, nicotine, cần sa và các chất khác, để bảo vệ não bộ của mình cho suốt cả cuộc đời.

References

Mousley A, Bethlehem RAI, Yeh FC, Astle DE. Topological turning points across the human lifespan. Nat Commun. 2025 Nov 25;16(1):10055. doi: 10.1038/s41467-025-65974-8. PMID: 41290675; PMCID: PMC12647875.

Grillner S. How circuits for habits are formed within the basal ganglia. Proc Natl Acad Sci U S A. 2025 Apr;122(13):e2423068122. doi: 10.1073/pnas.2423068122. Epub 2025 Mar 13. PMID: 40080653; PMCID: PMC12002322.

Shen X, Wang C, Zhou X, Zhou W, Hornburg D, Wu S, Snyder MP. Nonlinear dynamics of multi-omics profiles during human aging. Nat Aging. 2024 Nov;4(11):1619-1634. doi: 10.1038/s43587-024-00692-2. Epub 2024 Aug 14. PMID: 39143318; PMCID: PMC11564093.

Shen X, Wang C, Zhou X, Zhou W, Hornburg D, Wu S, Snyder MP. Nonlinear dynamics of multi-omics profiles during human aging. Nat Aging. 2024 Nov;4(11):1619-1634. doi: 10.1038/s43587-024-00692-2. Epub 2024 Aug 14. PMID: 39143318; PMCID: PMC11564093.

DuPont RL, Han B, Shea CL, Madras BK. Drug use among youth: National survey data support a common liability of all drug use. Prev Med. 2018 Aug;113:68-73. doi: 10.1016/j.ypmed.2018.05.015. Epub 2018 May 17. PMID: 29758306.

Volkow ND, Koob GF, McLellan AT. Neurobiologic Advances from the Brain Disease Model of Addiction. N Engl J Med. 2016 Jan 28;374(4):363-71. doi: 10.1056/NEJMra1511480. PMID: 26816013; PMCID: PMC6135257.

Tác giả: Mark S. Gold M.D.

Nguồn: Why "Teen" Brain Development Continues Until Age 32 | Psychology Today