Vì sao ta nên học cách đón nhận sự chối từ

Sự chối từ luôn gây đau đớn. Dù trong công việc, trong giao tiếp xã hội hay trong tình yêu, khoảnh khắc nhận ra mình bị đánh giá là không mong muốn theo một cách nào đó luôn mang một vết cứa rất riêng. Nếu bạn từng trải qua một lần bị từ chối thực sự, mà hầu như ai trong chúng ta cũng vậy, ký ức ấy có thể sẽ ở lại rất lâu, như một tảng đá mắc kẹt giữa phong cảnh của trí nhớ.

Và nỗi đau ấy có thể là rất thật theo nghĩa đen. Nhà nhân học Helen Fisher, người đã dành nhiều năm nghiên cứu hành vi con người trong bối cảnh tình yêu, từng chỉ ra rằng sự chối từ và tổn thương thể xác có nhiều điểm tương đồng. Năm 2010, bà dẫn đầu một nghiên cứu với những người vừa bị từ chối trong tình cảm. Ảnh chụp cộng hưởng từ chức năng cho thấy những vùng não liên quan đến đau đớn và khổ sở trở nên hoạt động mạnh hơn. Thời gian dường như giúp làm dịu phản ứng đau ở những người tham gia nghiên cứu của Fisher, nhưng với một số người, vết thương của sự chối bỏ có thể còn vang vọng suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Sự trùng lặp trong phản ứng của não đối với cái mà ta gọi là đau thể xác và đau tinh thần không chỉ giới hạn trong chuyện yêu đương. Nhà tâm lý xã hội Naomi Eisenberger đã quét não của những người bị loại khỏi một trò chơi ném bóng trong thí nghiệm của mình. Kết quả cho thấy “nỗi đau xã hội có chức năng thần kinh – nhận thức tương tự như đau thể xác, nó cảnh báo ta khi các mối liên kết xã hội bị tổn thương”.

Illustration: Elia Barbieri/The Guardian

Nhìn từ góc độ tiến hóa, không khó để hiểu vì sao sự chối từ lại đánh mạnh đến thế. Cảm giác bị gạt ra bên lề cộng đồng mang đến một cơn lạnh đột ngột, như thể bị đẩy khỏi bếp lửa thời tiền sử và bỏ mặc giữa nanh vuốt của thú dữ răng kiếm. Bị lưu đày khỏi hơi ấm của đống lửa chung có thể đồng nghĩa với cái chết đối với tổ tiên xa xưa, vì thế đó là điều phải tránh bằng mọi giá. Người bị hắt hủi ở nước Anh hiện đại có lẽ không còn phải đối mặt với hiểm nguy như những kẻ bị ruồng bỏ cách đây ba mươi nghìn năm, nhưng bản năng tìm nơi nương náu giữa đồng loại vẫn mạnh mẽ và bền bỉ. Chúng ta khao khát được chấp nhận. Thế nhưng với con người của thế kỷ hai mươi mốt, việc co rúm lại trước sự chối từ đôi khi lại gây hại nhiều hơn là có lợi. Thực tế, những phản ứng cảm xúc tiêu cực kéo dài thường làm tổn thương ta hơn chính bản thân sự từ chối. Muốn sống một đời trọn vẹn, muốn khám phá điều mình yêu thích và giỏi giang, ta buộc phải dám thử và dám thất bại. Nếu biến việc né tránh bị chối bỏ thành ưu tiên, ta sẽ ngày càng sợ rủi ro, bớt tự nhiên, để rồi nghịch lý thay, thế giới xã hội quanh mình lại thu hẹp dần.

Sẽ ra sao nếu thay vì nép mình trước sự chối từ, ta thử đón nhận nó? Nếu thay vì bị con sóng đánh gục, ta học cách cưỡi lên nó? Không chỉ có thể vượt qua nỗi sợ bị khước từ, việc làm ấy còn giúp cải thiện sức khỏe tâm lý, mang lại đời sống xã hội lành mạnh hơn và cảm giác hạnh phúc lớn hơn. Chìa khóa nằm ở sự chấp nhận và cách nhìn nhận lại vấn đề: chối từ là điều xảy đến với mọi người, và thực ra không thể tránh khỏi. Hơn thế nữa, đó còn có thể là con đường giúp ta học hỏi và trở nên vững vàng hơn. Chỉ cần nhớ điều ấy, cú đánh đã dịu đi một nửa. Việc nuôi dưỡng sự điềm tĩnh trước thất vọng vốn có truyền thống lâu đời: trong các dòng chảy tâm linh như Phật giáo, thiền định hướng con người đến thái độ mở sáng, tỉnh thức trước những mũi tên của cuộc đời. Nhưng vẫn còn những cách đáp lại mới mẻ khác, như câu chuyện của một doanh nhân người Mỹ từng cho thấy.

Năm 2012, Jia Jiang nhận một cái lắc đầu từ nhà đầu tư khiến anh gần như sụp đổ. Thay vì chìm trong cảm giác đau đớn, anh quyết định học cách ôm lấy nỗi sợ lớn nhất của mình bằng việc chủ động đi “sưu tầm” những lần bị từ chối trong suốt 100 ngày. Anh đăng tải các đoạn video ghi lại cảnh mình đưa ra những lời đề nghị ngớ ngẩn, bắt đầu bằng việc hỏi một người hoàn toàn xa lạ xem có thể cho anh mượn 100 đô la không. Trong hành trình ấy, Jiang nhận ra rằng nỗi lo bị chối bỏ giảm đi rất nhanh khi anh dần trở nên chai lì với nó. “Điều đó làm tôi nhớ tới kỹ thuật Thiết Quyền trong kung fu,” anh viết, “khi người ta liên tục đấm vào những vật cứng để tập cho nắm tay quen với đau đớn.” Nhưng vượt lên trên sức bền tâm lý được bồi đắp, anh còn thấy cảm giác làm chủ đời mình, khả năng nhận ra những cơ hội, kỹ năng giao tiếp và niềm vui khi kết nối với người khác đều nở rộ. Không chỉ vậy, khi cách nhìn và thái độ của anh chuyển sang cởi mở, tích cực hơn với những người xa lạ mình tìm đến, ngày càng nhiều người thực sự nói lời đồng ý với các đề nghị kỳ quặc ấy. Đến lúc một nhân viên của chuỗi cửa hàng bánh vòng chấp nhận yêu cầu xếp những chiếc bánh phủ kem thành hình năm vòng Olympic và còn tặng miễn phí cho anh, hành trình của Jiang bỗng lan truyền khắp mạng.

Trong suốt chiều dài lịch sử, sự chối từ thường đóng vai trò như một chiếc lò rèn, tôi luyện nên những phong trào nghệ thuật phi thường nhất, từ ấn tượng cho tới punk. Kẻ bị gạt ra bên lề chẳng còn nhiều thứ để mất và không buộc phải cư xử theo khuôn mẫu của đám đông, từ đó nảy sinh một thứ tự do ngọt ngào để chơi đùa và sáng tạo. Hình thức chối bỏ dữ dội nhất – lưu đày – đôi khi lại sinh ra những đột phá lớn lao nhất. Liệu ánh sáng rực rỡ và tầm ảnh hưởng của nhóm Bauhaus, hay vẻ đẹp siêu thực kỳ lạ của các nghệ sĩ siêu thực, có còn nguyên vẹn nếu họ chưa từng bị khước từ ở một thời điểm nào đó? Và dù có không ít bằng chứng cho thấy bị loại trừ xã hội gây hại cho nhận thức, với những người mang trong mình ý thức mạnh mẽ về sự độc nhất của bản thân, nó lại có thể trở thành thứ nhiên liệu tên lửa cho sáng tạo. Năm 2013, học giả Sharon Kim dẫn đầu một nghiên cứu cho thấy những người tin tưởng sâu sắc vào nét riêng của mình thường bùng nổ khả năng sáng tạo sau khi bị chối bỏ.

Dù tính khí của bạn ra sao, sự chối từ vẫn là điều không thể tránh. Không ai hoàn toàn né được nó, cho dẫu giàu có, nổi tiếng hay xinh đẹp đến mấy. Khi ta rèn mình từ bỏ thói quen phóng đại thảm họa sau một cú vấp, phản ứng như thể bị quẳng khỏi lều trại vào miền băng giá, trong khi thực tế chỉ đơn giản là không được mời dự một bữa tiệc sinh nhật, cách ta bước đi trong đời sẽ đổi khác. Nhìn lại mọi chuyện bằng lăng kính lạc quan hơn, đồng thời tập tiếp xúc dần với nỗi sợ, mang lại cho ta tự do để vui đùa cùng cuộc sống. Đón nhận sự chối từ nghĩa là chấp nhận việc bị ném trở lại. Vậy hãy thử học cách bật lên như một quả bóng cao su, có thể theo một hướng chẳng ngờ tới, nhưng được an ủi rằng ta đang ở giữa một tập thể tuyệt vời.

Tác giả: Farrah Jarral

Nguồn: Why you should embrace rejection | The Guardian