Vũ khí hóa sự kém cỏi không chỉ là “làm sai việc”

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Vũ khí hóa sự kém cỏi là cố tình làm việc một cách tệ hại để né tránh trách nhiệm.
• Nó dựa vào tâm lý ngại ngần của con người khi phải cáo buộc ai đó thất bại có chủ ý trong khi họ tỏ ra như đang cố gắng hết sức.
• Kết quả để lại là sự mệt mỏi vì phải quyết định thay, là nỗi ấm ức và kiệt sức cho người bạn đời ở phía chịu đựng.

Vũ khí hóa sự kém cỏi (Weaponized Incompetence) là việc cố tình làm một việc theo cách dở tệ. Nó thường bị xem nhẹ như thể người kia chỉ đơn giản “không giỏi” một nhiệm vụ nào đó, nhưng thực chất nó dựa trên một sự thật xã hội: phần lớn chúng ta rất khó quy trách nhiệm cho ai đó khi họ tỏ ra không đủ khả năng. Cảm giác ấy giống như một sự tàn nhẫn nếu cứ ép người khác làm điều họ “không làm nổi” hay bắt họ đạt tới một tiêu chuẩn mà chính họ nói rằng mình không thể.

Vũ khí hóa sự kém cỏi khai thác đúng sự ngần ngại ấy. Nó biến thất bại có chủ ý thành câu chuyện thiếu kỹ năng hay lỗi lầm vô tình, để người gây ra chuyện thoát khỏi trách nhiệm, khiến đối phương nản lòng không dám nhờ vả nữa, hoặc âm thầm giành quyền kiểm soát. Trong vòng xoáy đó, người làm sai lại được đặt vào vai nạn nhân, còn người bạn đời bức xúc thì bị gán là vô lý, đòi hỏi quá đáng hay “lắm lời.” Dần dần, nó trở thành một khuôn mẫu với những hậu quả rất thật về cảm xúc, nhận thức và mối quan hệ.

Vũ khí hóa sự kém cỏi thực sự là gì

Vũ khí hóa sự kém cỏi không phải là một lỗi lầm thoáng qua. Đó là hành vi lặp đi lặp lại ngay cả sau khi tổn thương đã được gọi tên. Nó thường đi kèm với sự phòng thủ, trừng phạt cảm xúc, hoặc từ chối cùng nhau hàn gắn và tìm giải pháp.

Những dấu hiệu phổ biến gồm:
Hậu quả tiêu cực hay tổn thương rơi lên vai người khác
Chống đối việc nhận trách nhiệm hay hợp tác
Thái độ phòng thủ, đóng băng cảm xúc, xem nhẹ vấn đề hoặc trả đũa

Yếu tố quyết định không nằm ở chỗ ai đó làm việc “sai,” mà ở cách họ phản ứng khi tác động của sai lầm ấy đã trở nên rõ ràng.

Source: cottonbro studio / Pexels

Điều không phải là vũ khí hóa sự kém cỏi

Một lỗi lầm chân thành không phải là vũ khí hóa sự kém cỏi, kể cả khi nó xảy ra hơn một lần. Ví dụ, lỡ làm co một chiếc áo mỏng khi giặt là chuyện rất thường. Khác biệt nằm ở phản ứng sau đó. Một phản ứng mang tinh thần sửa chữa sẽ thừa nhận sai sót, nhận ra ảnh hưởng của nó và tìm cách để chuyện không lặp lại. Điều đó có thể là mua thêm một giỏ riêng cho đồ mỏng, dành thời gian nói chuyện về cách chăm sóc quần áo, hoặc đổi phần việc cho nhau. Giải pháp không cần hoàn hảo, chỉ cần có tinh thần cùng nhau.

Những câu nói thường gặp của vũ khí hóa sự kém cỏi

Nó có thể vang lên như thế này:

“Tôi vốn dở chuyện giặt giũ mà.”
“Nếu em không thích cách tôi làm thì tự làm đi.”
“Có gì to tát đâu, chỉ là giặt đồ thôi mà.”

Nó cũng có thể biểu hiện qua:

Bùng nổ cảm xúc, né tránh hoặc hạ thấp vấn đề
Đóng sập giao tiếp, rút lui, hoặc chiến tranh lạnh
Lặp đi lặp lại cùng một lỗi (thậm chí tệ hơn), rồi trở nên phòng thủ mỗi khi bị nhắc.

Theo thời gian, những phản ứng ấy huấn luyện người kia đừng nhờ nữa, đừng nhắc nữa, và đừng mong chờ thay đổi.

Nhận diện khuôn mẫu

Để biết điều gì đó có phải là vũ khí hóa sự kém cỏi hay không, có thể tự hỏi vài câu then chốt:

Người này có hoàn thành được những việc tương tự ở môi trường khác không?
Họ đã thừa nhận vấn đề và tác động của nó chưa?
Họ có thử tìm cách giải quyết, nhờ giúp đỡ hay tìm sự hỗ trợ phù hợp không?
Họ có tham gia vào những cuộc trò chuyện về nhu cầu chung không?
Hay họ mong người khác chấp nhận thứ công việc không đáp ứng được nhu cầu của gia đình?

Một câu hỏi quan trọng khác: phản ứng ấy có an toàn về mặt cảm xúc không? Sự phòng thủ, đóng băng, im lặng trừng phạt hay nổi giận đều có thể trở thành hình thức trừng phạt, khiến việc hàn gắn trở nên bất khả.

Ai cũng có những kỹ năng còn đang học. Ai cũng có mặt mạnh mặt yếu riêng. Đôi khi cần điều chỉnh kỳ vọng. Sự linh hoạt là điều thiết yếu. Nhưng nó trở thành vũ khí hóa sự kém cỏi khi tổn thương đã được chỉ rõ, mà một bên vẫn từ chối bước vào quá trình giải quyết thiện chí, mặc nhiên chờ người khác phải xoay xở quanh mình mãi mãi. Khi ấy, câu chuyện không còn là năng lực nữa mà là quyền lực.

Cái giá thật sự

Vũ khí hóa sự kém cỏi tạo ra một tình thế không ai thắng. Cái giá phải trả rất đắt: luôn trong trạng thái cảnh giác quá mức, mệt mỏi vì phải quyết định thay, tích tụ ấm ức và kiệt quệ. Theo thời gian, nó bào mòn niềm tin, làm tổn thương sức khỏe tinh thần và khiến mối quan hệ chao đảo.

Khi một người dùng vũ khí hóa sự kém cỏi, họ liên tục làm một việc theo cách không đáp ứng được nhu cầu chung, rồi dựa vào sự phòng thủ, xem nhẹ vấn đề, nổi giận hay rút lui cảm xúc để dập tắt mọi lời nhờ vả về sau. Người còn lại gần như không có lựa chọn nào ngoài việc:

Tự mình làm lấy
Một mình gánh việc giải quyết
Canh chừng xem việc có được làm hay không
Thuê người khác làm
Hoặc cứ phải nhắc đi nhắc lại, trong khi còn phải nâng đỡ cảm xúc của đối phương

Thay vì mang lại sự nhẹ nhõm hay công bằng, mỗi lựa chọn ấy lại chất thêm gánh nặng lên vai người vốn đã mang phần trách nhiệm nhiều hơn.

Thực tế mang màu sắc giới

Kiểu động lực này tồn tại trong một bối cảnh rộng hơn đã được nghiên cứu rất rõ về sự bất cân bằng lao động theo giới. Nhiều thập niên nghiên cứu cho thấy phụ nữ trong các gia đình dị tính vẫn đảm nhận phần lớn việc nhà, bất kể mức thu nhập ra sao. Ngay cả khi phụ nữ kiếm bằng hoặc hơn bạn đời nam, họ vẫn làm nhiều việc không lương hơn, cho thấy sự chênh lệch này bắt nguồn từ chuẩn mực xã hội chứ không phải từ năng lực hay đóng góp tài chính (Pew Research Center, 2023).

Và không chỉ là những công việc tay chân. Phụ nữ thường gánh luôn phần lao động nhận thức: dự đoán nhu cầu, ra quyết định, lên kế hoạch, sắp xếp lịch trình, theo dõi, phân công và ưu tiên mọi thứ.

Các nghiên cứu (như công trình của Darby Saxbe và Lizzie Aviv) chỉ ra rằng sự bất cân bằng trong việc nhà và tải trọng nhận thức có liên hệ trực tiếp với mức độ căng thẳng và triệu chứng trầm cảm gia tăng, đặc biệt ở các bà mẹ. Sự mệt mỏi vì phải liên tục quyết định là có thật, và khi những lời đề nghị hỗ trợ bị đáp lại bằng chống đối hay xem nhẹ, gánh nặng tâm lý càng chồng chất.

Một lối đi khác: linh hoạt thay vì hoàn hảo

Cách tiếp cận hiệu quả hơn là bớt chú trọng vào việc một nhiệm vụ được làm “đúng kiểu” ra sao, mà tập trung vào nhu cầu mà nó phục vụ. Khi điều đó đã rõ, mỗi gia đình có thể sắp xếp lại hệ thống phù hợp với đời sống, nguồn lực và ưu tiên thật của mình. Chẳng hạn, đôi khi tôi quên đổ rác. Tôi không hề muốn quên, nhưng dù ý định thế nào thì ảnh hưởng vẫn ở đó. Bạn đời tôi có thể đã định nấu ăn, nhưng không thể dùng bếp thoải mái vì lỗi của tôi. Anh ấy phải bù đắp.

Nếu chuyện ấy trở thành lặp lại, anh ấy không có nghĩa vụ phải im lặng. Trách nhiệm của tôi là lắng nghe, nhìn lại tình hình và đề xuất giải pháp, có thể là đổi phần việc, đặt báo thức mỗi ngày, hay áp dụng những cách từng hiệu quả ở môi trường khác. Sự dịu dàng và cảm thông rất quan trọng, nhưng trách nhiệm cũng quan trọng không kém.

Điều bạn có thể (và không thể) kiểm soát

Bạn không thể ép ai đó thay đổi hành vi. Nhưng bạn có thể giao tiếp rõ ràng. Bạn có thể gọi tên những khuôn mẫu và đặt ra ranh giới. Bạn có thể điều chỉnh cách mình ứng xử hoặc mức độ gần gũi. Nếu bạn đang tự hỏi làm sao để khiến một người ngừng dùng vũ khí hóa sự kém cỏi với mình, thì sự thật đáng buồn là: dù bạn có giải thích bao nhiêu đi nữa cũng không thể tạo ra sự hàn gắn nếu phía kia không sẵn lòng. Bạn không thể ép buộc thiện chí ở nơi nó không tồn tại. Phần việc của bạn là lắng lại để nhận ra khuôn mẫu, bảo vệ năng lượng của chính mình, và quyết định điều gì bạn sẽ không còn gánh vác một mình nữa. 

References

Fry, R. (2023, April 13). In a growing share of U.S. marriages, husbands and wives earn about the same. Pew Research Center. https://www.pewresearch.org/social-trends/2023/04/13/in-a-growing-share…

Aviv E, Waizman Y, Kim E, Liu J, Rodsky E, Saxbe D. Cognitive household labor: gender disparities and consequences for maternal mental health and wellbeing. Arch Womens Ment Health. 2025 Feb;28(1):5-14. doi: 10.1007/s00737-024-01490-w. Epub 2024 Jul 1. PMID: 38951218; PMCID: PMC11761833.

Tác giả: Laura Danger 

Nguồn: Weaponized Incompetence Isn’t Just “Doing It Wrong” | Psychology Today