Zemblanity: Khi vận xui đã được định sẵn từ trước

ĐIỂM CHÍNH

• Có những bất hạnh từ trên trời rơi xuống, nhưng cũng có những bất hạnh âm thầm tích tụ ngay dưới chân chúng ta.
• Trái ngược với sự may mắn bất ngờ (serendipity) là một khái niệm mang tên: zemblanity (vận xui định sẵn).
• Không phải mọi xui xẻo đều hoàn toàn ngẫu nhiên. Đôi khi, đó là một mô hình đang lặng lẽ hình thành.
• Ma trận may mắn giúp chúng ta hiểu được các mô hình đằng sau sự may mắn và rủi ro.

Vào ngày 7 tháng 1 năm 2025, những trận cháy rừng đã tàn phá Los Angeles. Chỉ trong vài giờ, ngôi nhà của tôi, nhà bố mẹ vợ tôi và hàng ngàn ngôi nhà khác đã biến thành tro bụi. Tôi và vợ, cùng với đứa con đang tuổi tập đi và em bé mới năm tuần tuổi, đã thoát ra ngoài an toàn. Nhưng khi đối mặt với những thử thách theo sau đó, tôi cứ liên tục trăn trở với một câu hỏi mà mình đã dành phần lớn thời gian trong thập kỷ qua để nghiên cứu: đây thực chất là loại “may rủi” gì?

Trong hơn một thập kỷ, các nghiên cứu của tôi tập trung vào serendipity – quá trình con người biến những biến cố bất ngờ thành kết quả tích cực. Nhưng chính công việc đó cũng giúp tôi nhận ra khía cạnh tăm tối đối lập của nó: zemblanity. Nhà văn William Boyd đã đưa ra thuật ngữ này như một khái niệm đối lập hoàn toàn với serendipity, mô tả xu hướng dẫn đến những phát hiện đau buồn do chính sự sắp đặt từ trước. Nói cách khác, đó là những bất hạnh vốn đã được hình thành từ trong cấu trúc nội tại, chứ không đơn thuần là vận xui ngẫu nhiên xuất hiện từ hư không.

Image by Alexas_Fotos from Pixabay

May rủi là gì?

Từ điển tiếng Anh Oxford định nghĩa may rủi là “sự xuất hiện ngẫu nhiên của các tình huống hoặc sự kiện mang lại lợi ích thuận lợi hoặc bất lợi cho một người.” Cách hiểu truyền thống này bao hàm hai loại may rủi quen thuộc: may mắn - điều gì đó tích cực ngoài dự kiến mà ta không tác động vào, và vận xui - điều gì đó tiêu cực xảy ra một cách ngẫu nhiên, nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta. Cả hai hình thức may rủi này đều là “may rủi thụ động”: chúng tự tìm đến chúng ta mà không hề có bất kỳ sự can thiệp hay hành động nào, và chúng hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đã bắt đầu tập trung vào hai hình thức may rủi bổ sung khác, nơi ý chí và hành vi của con người đóng vai trò mạnh mẽ hơn: serendipity (may mắn do chủ động kiến tạo) và zemblanity (vận xui do hệ thống tích tụ).

Một cách để khám phá động lực này là thông qua cái mà tôi gọi là ma trận may mắn. Ma trận này xem xét các kết quả ngoài dự kiến theo hai chiều: liệu chúng tạo ra giá trị tích cực hay tiêu cực, và liệu hành vi của con người có đóng vai trò ý nghĩa trong việc hình thành nên chúng hay không. Trong khuôn khổ này, về cơ bản có bốn loại may rủi.

Serendipity (may mắn do chủ động kiến tạo) là loại may mắn có sự tham gia của chủ thể; nó xảy ra khi con người tạo ra giá trị tích cực thông cách họ tương tác với những điều bất ngờ. Một ví dụ điển hình cho điều này là giấy ghi chú Post-it: Vào năm 1968, nhà khoa học Spencer Silver thuộc tập đoàn 3M đang cố gắng chế tạo một loại keo siêu dính; nhưng thay vào đó, ông lại vô tình tạo ra điều ngược lại: một loại keo bám dính rất kém. Ban đầu, nó dường như vô dụng cho đến nhiều năm sau, đồng nghiệp của ông là Arthur Fry đã sử dụng loại keo này để giữ cho các tấm đánh dấu trang không bị rơi khỏi cuốn sách thánh ca ở nhà thờ. Kết quả hiện nay là một sản phẩm trị giá hàng tỷ đô la. Bước đột phá không đến từ bản thân vụ tai nạn, mà đến từ việc có người nhận ra giá trị trong sự cố ngẫu nhiên đó và bắt tay vào hành động. Các ví dụ nổi tiếng khác bao gồm thuốc kháng sinh penicillin, lò vi sóng và băng nhám Velcro; nhưng serendipity cũng xuất hiện trong đời sống thường nhật, chẳng hạn như khi ai đó vô tình tìm thấy bạn đời hoặc khám phá ra một định hướng nghề nghiệp mới.

Zemblanity (vận xui định sẵn) là khía cạnh tăm tối đối lập của serendipity. Đó là bất hạnh nảy sinh từ các mô hình hành vi, quyết định hoặc thiết kế hệ thống âm thầm tích tụ qua thời gian, tạo ra những điều kiện khiến tai họa ngày càng dễ xảy ra hơn. Nói ngắn gọn, đó là vận xui có sự tham gia của chủ thể. Vào thời điểm xảy ra, nó có thể mang lại cảm giác bất ngờ, nhưng khi nhìn lại, đó thường là điều hoàn toàn có thể phòng tránh được. Zemblanity có thể biểu hiện ở cấp độ hệ thống, như trong ví dụ về thảm họa cháy rừng, nhưng cũng có thể xuất hiện trong văn hóa doanh nghiệp độc hại hoặc trong quyết định của từng cá nhân. Hãy tưởng tượng một ông cụ liên tục được bác sĩ khuyên nên dùng gậy chống, nhưng ông đều phớt lờ. Một ngày nọ, ông ngã xuống cầu thang. Vào khoảnh khắc đó, nó có vẻ như một tai nạn xui xẻo, nhưng về bản chất, đó là điều tất yếu sẽ xảy ra. Zemblanity có xu hướng tích tụ một cách âm thầm, nhưng những người xung quanh cá nhân hoặc tổ chức đó thường đã "nhìn thấy trước điều gì sẽ đến."

Trái lại, sự may mắn hay rủi ro thụ động (passive good/bad luck) hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta; nó đơn thuần tự tìm đến và ta không thể làm gì để thay đổi. (Chính nó cũng thường là yếu tố tạo nên sự bất bình đẳng.)

Sự khác biệt giữa vận xui thụ động và vận xui do chủ thể (chủ động) chính là chìa khóa giúp chúng ta diễn giải và ngăn ngừa những thất bại.

Zemblanity hình thành như thế nào

Khách quan nhìn lại, thảm họa cháy rừng ở Los Angeles không phải bắt đầu từ ngày 7 tháng 1. Những ngọn gió lớn chỉ là ngòi nổ đẩy tình hình lên mức đỉnh điểm, nhưng những tổn thương tiềm ẩn bên dưới đã hình thành từ nhiều năm trước: các hồ chứa nước cạn kiệt, bụi cây khô mục, các trụ chữa cháy áp lực thấp, sự thiếu sót trong công tác chuẩn bị, cùng rất nhiều yếu tố khác. Thảm họa mang lại cảm giác đột ngột đối với chúng ta, nhưng sự mỏng manh dễ vỡ ấy đã tích tụ trong hệ thống từ rất lâu rồi.

Nhà tâm lý học James Reason từng mô tả một động lực tương tự thông qua mô hình phô mai Thụy Sĩ về nguyên nhân gây tai nạn: Các hệ thống phức tạp luôn có nhiều lớp phòng thủ, nhưng mỗi lớp đều tồn tại những lỗ hổng nhỏ; thảm họa chỉ xảy ra khi các lỗ hổng đó vô tình xếp thẳng hàng với nhau. Điều tưởng chừng như một khoảnh khắc xui xẻo đơn thuần thường lại là điểm gút, nơi hàng loạt điểm yếu nhỏ hơn cuối cùng đã cùng lúc xuất hiện. Zemblanity thậm chí còn đi xa hơn một bước khi chỉ ra cách các cá nhân và hệ thống thường chủ động tiếp tục duy trì guồng quay đó cho đến khi bất hạnh trở thành điều không thể tránh khỏi.

Chúng ta thấy mô hình này xuất hiện trong các thảm họa lớn, từ các cuộc khủng hoảng tài chính cho đến những trận cháy rừng vượt tầm kiểm soát. Nhưng chính logic đó cũng hiện hữu ngay trong cuộc sống thường nhật: Một cặp đôi "đột nhiên" tan vỡ sau một cuộc cãi vã đau đớn thực ra đã trì hoãn những hàn gắn nhỏ nhặt suốt nhiều tháng trời, hay một người du lịch "bất ngờ" lỡ chuyến bay sau khi xuất phát vừa đúng sát giờ quy định có thể sẽ đổ lỗi cho một trận tắc đường ngoài dự kiến. Bản năng của con người là đổ lỗi cho ngòi nổ, bởi trong khi kết quả tồi tệ là điều hiển hiện trước mắt, thì mô hình ẩn đằng sau nó lại thường chìm trong bóng tối cho đến khi chúng ta soi xét kỹ lưỡng. Nhưng khi quan sát một cách sâu sắc hơn, ta mới nhận ra rằng sự tổn thương vốn dĩ đã chực chờ ở đó từ trước.

Một câu hỏi khác sau những thất bại

Khi mọi chuyện vượt khỏi tầm kiểm soát, bản năng của chúng ta thường là tự hỏi: Tại sao điều này lại xảy ra với mình? Nhưng một câu hỏi hữu ích hơn có lẽ nên là: Những điều kiện nào (bao gồm cả hành động của chính tôi, lẫn hệ thống rộng lớn hơn xung quanh) đã khiến điều này có thể xảy ra? Phần lớn những bất hạnh trong cuộc đời quả thực nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta, và chúng ta không bao giờ nên gán ghép đạo đức vào những vận xui; nhưng đôi khi, một thất bại lại vô tình hé lộ những mô hình mà chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi.

Vì sao điều này lại quan trọng?

Xuyên suốt hành trình nghiên cứu kéo dài cả thập kỷ của chúng tôi về những phát hiện bất ngờ, một mô hình cứ lặp đi lặp lại: những người biết nuôi dưỡng serendipity thường có khả năng sớm nhận biết các tín hiệu mong mỏi và coi những khoảnh khắc bất ngờ là thông tin hữu ích thay vì những nhiễu loạn phiền phức. Chính những thói quen đó cũng có thể chặn đứng zemblanity: Việc nhận ra một “hệ thống” hay một phương pháp đang trở nên mỏng manh dễ vỡ đòi hỏi sự chú tâm giống hệt như cách ai đó nhận thấy một ý tưởng đầy triển vọng từ một cuộc trò chuyện tình cờ. Serendipity và zemblanity có mối liên hệ mật thiết với nhau, và cả hai đều nảy sinh từ cách chúng ta tương tác với môi trường xung quanh mình.

Các mô hình hoàn toàn có thể thay đổi

Mất đi ngôi nhà là một tổn thất bàng hoàng, và niềm đau ấy chẳng thể một bước nguôi ngoai. Vẫn có những buổi sáng thức dậy, tôi không thể tin nổi một điều như vậy lại có thể xảy ra. Nhưng song hành cùng mất mát, một điều bất ngờ khác cũng đã xuất hiện: Trải nghiệm này đã mở ra những hướng nghiên cứu mới, thắp lại trong tôi cảm giác về sứ mệnh cuộc sống, và mang lại sự đùm bọc ấm áp từ cộng đồng xung quanh gia đình chúng tôi. Từ trong tro tàn, một điều gì đó mới mẻ đang bắt đầu đơm hoa.

Tư duy serendipity không phải là liều thuốc vạn năng, và nghiên cứu của chúng tôi chỉ ra rằng việc tiếp cận các mối quan hệ lẫn mạng lưới an sinh có ảnh hưởng rất lớn đến cơ hội đón nhận serendipity của mỗi người. Nhưng cách chúng ta tương tác với những điều bất ngờ chính là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất mà bản thân mỗi cá nhân nắm giữ. Sự thừa nhận thực tại này, để rồi tập trung vào những gì ta vẫn còn có thể nhào nặn, khác hoàn toàn với sự "tích cực độc hại" hay việc giả vờ như nỗi đau không hề tồn tại.

Viktor Frankl, người có những tác phẩm ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy của tôi, từng viết rằng: “Có thể tước đoạt từ con người mọi thứ, chỉ trừ một điều: sự tự do cuối cùng của con người, quyền lựa chọn thái độ sống trong bất kỳ hoàn cảnh nào, quyền tự chọn lấy con đường của riêng mình.” Chúng ta không thể kiểm soát được những trận ngọn lửa hay những cuộc khủng hoảng, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể lựa chọn cách mình đối mặt với chúng, và chính sự lựa chọn đó thường là nơi serendipity bắt đầu khởi phát.

Hy vọng của tôi là chúng ta sẽ ngày càng thiết kế được những hệ thống biết nuôi dưỡng serendipity và chủ động phòng ngừa zemblanity. Bởi vì dù cho một số bất hạnh sẽ luôn nằm ngoài tầm kiểm soát, thì phần lớn những gì chúng ta gọi là vận xui không hoàn toàn là sự ngẫu nhiên thuần túy, mà là một mô hình vốn đã được vận hành từ trước và các mô hình thì hoàn toàn có thể thay đổi.