10 hành vi lo âu có thể là phản ứng từ sang chấn

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Nhìn những hành vi lo âu dưới lăng kính thấu hiểu sang chấn giúp ta nhận ra rằng phía sau chúng thường luôn có một lý do.
• Khi học cách hiểu những hành vi lo âu của chính mình, ta sẽ thấy rằng mình không hề có gì “sai” cả.
• Học cách đừng vội xem mọi thứ là nhắm vào mình có thể giúp ta thấu hiểu những người thân yêu cũng mang những nét tính cách tương tự.
• Có một vài hành vi trong số này là điều bình thường. Nhưng nếu bạn thấy mình có nhiều hơn thế, có thể đó là dấu hiệu của lo âu.

Ai trong chúng ta cũng có những thói quen, hành vi hơi “lạ” một chút. Đôi khi với ta, chúng chẳng có gì kỳ quặc, nhưng với người ngoài nhìn vào, lại có thể thấy khác. Phần lớn hành vi chỉ đơn giản là rất con người. Thế nhưng, đôi khi, chúng bắt nguồn từ lo âu.

Khi nhắc đến lo âu, người ta thường nghĩ đến những biểu hiện quen thuộc như hồi hộp, sợ nói trước đám đông, hay sợ nơi đông người. Nhưng nhiều dạng lo âu lại không hề dễ nhận ra. Có những người thực ra thích ở giữa đám đông, nhưng lại sợ hãi một buổi cà phê chỉ có hai người. Dù dễ thấy hay kín đáo, nhiều hành vi lo âu có thể liên quan đến những trải nghiệm sang chấn thời thơ ấu. Nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa sang chấn và nhiều triệu chứng lo âu, cho thấy những gì ta từng trải qua trong tuổi thơ, và cả sau này, thường để lại dấu ấn hành vi kéo dài đến tận tuổi trưởng thành.

Nỗi sợ bị đánh giá tiêu cực có thể biểu hiện theo rất nhiều cách khác nhau. Nhiều người sống sót sau sang chấn thời thơ ấu sợ rơi vào những tình huống mà họ cảm thấy không thể thoát ra, như để người khác bước vào nhà hay không gian an toàn của mình, và điều đó dẫn đến hàng loạt hành vi né tránh. “Bộ não sang chấn” luôn muốn tránh bất cứ điều gì gợi nhớ đến thời điểm ta từng mắc kẹt trong sự khó chịu mà không có lối ra.

Những phản ứng này có thể xuất hiện trong rất nhiều khía cạnh của đời sống. Dĩ nhiên, nhiều hành vi dưới đây cũng có thể xuất hiện ở những người không có tiền sử sang chấn và có thể được lý giải theo cách khác. Nhưng trong trải nghiệm cá nhân của tôi và trong quá trình trị liệu, tôi nhận thấy đây là 10 phản ứng lo âu phổ biến nhất:

1. Không nghe điện thoại, hoặc tránh gọi điện.

Điều này nghe có vẻ quá quen thuộc và trong vòng bạn bè đồng trang lứa của tôi, thậm chí chẳng ai xem đó là điều kỳ lạ. Với người không có lo âu xã hội, việc nghe điện thoại chỉ là một việc đơn giản, và tránh né có thể trông giống như lười biếng.

Nhưng điều khiến hành vi này khác với sự lười biếng thông thường là sự tăng vọt của adrenaline và cortisol ở những người có tiền sử sang chấn. Trong khi việc đặt món ăn mang về hay xác nhận danh sách đi chợ với bạn đời vốn có thể là trải nghiệm trung tính, thì một cuộc gọi bất ngờ lại khơi lên nỗi sợ rằng ta sẽ bị đẩy vào một cuộc trò chuyện khiến mình lúng túng, bị dồn vào thế phải trả lời ngay lập tức. Cảm giác ấy gợi nhớ đến những lần bị “bắt tại trận”, bị cha mẹ hay người chăm sóc chất vấn mà không có đường lui, hoặc những khi quyền riêng tư và ranh giới của ta từng bị xâm phạm.

Source: Kinga Cichewicz/unsplash 

2. “Tắt tiếng” hoặc im lặng trong các buổi tụ họp hay môi trường xã hội.

Nếu điều này nghe giống lo âu xã hội thì đúng, đôi khi là vậy. Nhiều dạng lo âu xã hội bắt nguồn từ việc lớn lên trong môi trường hỗn loạn, nơi hệ thần kinh của ta luôn trong trạng thái mất cân bằng, hoặc nơi ta phải luôn “sẵn sàng”, sẵn sàng chăm sóc người khác, hoặc sẵn sàng cho một cuộc đối đầu bằng lời nói.

Vì thế, khi trưởng thành, những người từng trải qua sang chấn có thể dễ rơi vào trạng thái quá tải trong môi trường xã hội. Những tình huống đòi hỏi phải tương tác nhiệt tình, tham gia hết mình có thể khiến họ kiệt sức, như thể không có lấy một khoảng nghỉ cho tâm trí. Thay vì vậy, họ “rút lui” bằng cách nhìn vào điện thoại, vào nhà vệ sinh để ở một mình, hoặc trở nên im lặng. Ngược lại, nhiều người lo âu xã hội lại thấy rằng trải nghiệm này còn căng thẳng hơn cả việc đứng giữa một đám đông lớn, nơi họ không bị áp lực phải tương tác.

3. Cảm thấy căng thẳng hoặc khó chịu khi ai đó ngồi quá gần.

Điều này phổ biến đến mức trở thành đề tài cho vô số bức ảnh hài hước trên mạng. Nhiều người lo âu xã hội thích một rạp chiếu phim vắng người, hoặc ít nhất là có khoảng cách rộng giữa mình và nhóm bên cạnh. Nếu một người lạ ngồi sát bên, họ có thể không thể tập trung vào bộ phim, vì quá ý thức về sự gần gũi ấy.

Khi ta lớn lên trong môi trường mà ranh giới cá nhân thường xuyên bị xâm phạm, ta phát triển một cảm nhận nhạy bén về sự hiện diện của người khác và vị trí của mình trong không gian. Vì vậy, việc có một “vùng an toàn” riêng đủ rộng trở nên thiết yếu để duy trì sự thoải mái bên trong.

4. Cần ngồi ở những vị trí nhất định khi đến nhà hàng hoặc tham dự sự kiện xã hội.

Nhiều người từng trải qua sang chấn chia sẻ rằng họ thích ngồi quay lưng vào tường hơn là quay lưng ra cửa hoặc khoảng không gian mở. Do luôn ở trong trạng thái cảnh giác cao độ, hệ thần kinh của họ giữ họ ở tư thế “sẵn sàng” trước bất kỳ mối đe dọa nào, dù đôi khi mối đe dọa ấy chỉ là cảm nhận chủ quan.

Ngồi ở nơi có thể quan sát toàn bộ căn phòng và những người trong đó giúp làm dịu phần nào sự căng thẳng âm ỉ ấy, dù chỉ là trong chốc lát.

5. Ăn quá nhiều hoặc uống quá nhiều.

Những người từng trải qua sang chấn thường tự tìm cách xoa dịu mình, đôi khi bằng việc lao vào ăn uống, đôi khi lại né tránh thức ăn hay chất kích thích. Trong vài thập niên gần đây, lĩnh vực sức khỏe đã hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa sang chấn và sự lo âu xoay quanh chuyện ăn uống. “Những người mắc rối loạn ăn uống thường có tiền sử trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu và sang chấn” (Jones, 2021). Dĩ nhiên, không phải mọi thói quen ăn uống hay sử dụng chất không lành mạnh đều đủ tiêu chuẩn để chẩn đoán thành rối loạn. Thế nhưng, rất thường khi, cách ta đối xử với thức ăn hay rượu bia lại gắn với những trải nghiệm đau buồn hoặc những nhu cầu chưa từng được đáp ứng trong những năm tháng đầu đời.

6. Lập tức trở nên lo lắng khi có người gõ cửa mà không báo trước.

Tôi từng đùa rằng có hai kiểu người: một kiểu nghe tiếng gõ cửa là ra mở ngay, và một kiểu lặng lẽ trốn đi, chờ người ta rời khỏi. Nhưng nói vui vậy thôi, phải đến ngoài 30 tuổi tôi mới nhận ra phản ứng hoảng hốt khi nghe tiếng gõ cửa bất ngờ không phải ai cũng có. Cảm giác cảnh giác cao độ, gần như hoang mang ấy thường bắt nguồn từ những trải nghiệm thời thơ ấu khi ta không thể thoát ra, không thể kiểm soát tình huống.

7. Liên tục xin lỗi, kể cả khi đó không phải lỗi của bạn hay của bất kỳ ai.

Khi ta lớn lên trong sự chỉ trích thường xuyên, hoặc luôn bị khiến cho tin rằng mọi chuyện đều là lỗi của mình, ta dần hình thành một cảm giác xấu hổ sâu sắc. Nó biểu hiện thành nhu cầu xin lỗi quá mức, ngay cả khi ta chẳng làm gì sai. Điều này thường là hệ quả của việc bị tổn thương hoặc bị bỏ mặc về mặt cảm xúc trong thời thơ ấu.

8. Dễ giật mình quá mức.

Khi hệ thần kinh luôn ở trạng thái mất cân bằng, việc phản ứng mạnh với những tiếng động hay kích thích mà người khác thậm chí không để ý là điều rất phổ biến. Phản xạ giật mình tăng cao hay cảm giác “như dây đàn căng sẵn”, có mối liên hệ với sang chấn và lạm dụng trong tuổi thơ.

9. Không muốn mời ai đến nhà vì bạn không kiểm soát được khi nào họ rời đi.

Điều này thường bắt nguồn từ việc từng không thể làm chủ không gian an toàn của chính mình, chẳng hạn như lớn lên trong một ngôi nhà nơi ranh giới cá nhân bị xóa nhòa và quyền riêng tư thường xuyên bị xâm phạm.

10. Cảm thấy thoải mái với một số người hơn hẳn những người khác.

Khi ta lớn lên trong môi trường mà người lớn không phải lúc nào cũng an toàn và đáng tin cậy, việc cảm thấy bất an trước người lạ là điều dễ hiểu. Những người từng trải qua sang chấn thường có một “cảm biến” rất nhạy về việc ai khiến mình thấy an tâm, ai khiến mình thấy an toàn để ở gần. 

References

Tull, Matthew, 2020. The Relationship Between PTSD and Social Anxiety Disorder. https://www.verywellmind.com/ptsd-and-social-anxiety-disorder-2797528. Accessed 5/11/2022.

Ginny Jones. How adverse childhood experiences influence eating disorders. 2021. https://www.pacesconnection.com/blog/how-adverse-childhood-experiences-…. Accessed 5/14/2022.

Tác giả: Kaytee Gillis, LCSW

Nguồn: 10 Anxious Behaviors That May Be Trauma Responses | Psychology Today