4 kiểu người cha "hiện diện nhưng vắng bóng"

CÁC Ý CHÍNH

• Những người cha xa cách, hay phản ứng thái quá, kiểm soát hoặc vị kỷ có thể khiến con cái cảm thấy bị bỏ rơi về mặt cảm xúc.
• Một người cha lành mạnh sẽ mang lại sự nhất quán, cảm giác an toàn, tinh thần trách nhiệm và sự kết nối về mặt cảm xúc.
• Quá trình chữa lành không đòi hỏi chúng ta phải trốn tránh sự thật, ép buộc bản thân phải biết ơn, hay giả vờ rằng mối quan hệ này gắn kết hơn thực tế.

Ngày của Cha là một trong những ngày lễ được tổ chức phổ biến nhất tại Mỹ, dù trong văn hóa đại chúng, nó thường ít được chú ý hơn Ngày của Mẹ. Cũng giống như Ngày của Mẹ, ngày này có thể khơi lên một khoảng lặng với những cảm xúc đầy xáo trộn.

Đối với một số người, Ngày của Cha thật giản đơn. Đó là ngày của lòng biết ơn, của sự tôn vinh và gắn kết. Nhưng với những người khác, ngày này lại nặng nề những nỗi niềm phức tạp, bởi người cha được ngợi ca ấy tuy hiện diện ở phương diện này nhưng lại vắng bóng ở phương diện khác. Ông ấy có thể là trụ cột kinh tế, sống chung dưới một mái nhà, hoặc khoác lên mình chiếc áo trách nhiệm trước mắt người đời; nhưng khi cánh cửa nhà khép lại, ông lại là một người xa cách, hay phản ứng thái quá, kiểm soát, vị kỷ hoặc non nớt về mặt cảm xúc.

Sự hiện diện của một người cha lành mạnh thường bình dị hơn những gì người ta tưởng tượng. Họ không hoàn hảo. Điểm tựa của họ nằm ở sự sẵn sàng sẻ chia cảm xúc, sự nhất quán trong hành vi, tinh thần trách nhiệm và việc tạo ra một bến đỗ an toàn. Họ đồng hành cùng con, không chỉ bằng hình hài vật chất mà bằng cả tâm hồn. Họ biết tự điều hòa cảm xúc của bản thân, biết sửa sai khi gây ra tổn thương, và biết tôn trọng thế giới cá tính riêng biệt của đứa trẻ.

Những người cha mang lại nhiều nỗi niềm phức tạp hơn thì thật khó để gọi tên. Họ không mang dáng dấp rõ ràng của sự bỏ rơi hay bạo hành, nhưng con cái họ vẫn phải mang theo những vết thương lòng dai dẳng. Những người cha này thường chật vật trong việc đồng cảm, chịu trách nhiệm, tự điều hòa cảm xúc, bộc lộ sự tổn thương, giữ sự nhất quán, và thấu cảm (sự hòa nhịp) trước những nhu cầu của con mình.

Đó chính là lý do vì sao Ngày của Cha có thể trở thành một nỗi đau: khi người cha ấy dù có ở đó, nhưng chẳng thể vẹn tròn bên con.

Người cha xa cách

Người cha xa cách là người hiện diện về mặt thể chất nhưng lại vắng bóng về mặt tâm hồn. Ông có thể là trụ cột kinh tế, mang lại sự an toàn về vật chất. Ông có thể tham gia các sự kiện, sống chung một nhà hay hoàn thành những trách nhiệm nhất định. Thế nhưng, ông hiếm khi hỏi han con những câu chuyện thực sự ý nghĩa, hiếm khi vỗ về, bày tỏ tình yêu thương hay dành cho con một sự quan tâm sâu sắc, bền bỉ về mặt cảm xúc.

Những người cha này thường tin rằng chỉ cần có mặt ở nhà là đã đủ. Họ có thể xem tivi, chơi điện tử, lướt điện thoại, làm việc nhiều giờ liền, hoặc giữ một sự im lặng lạnh lùng ngay cả khi đang ngồi chung một phòng. Các cuộc trò chuyện thường chỉ xoay quanh chuyện thực tế, chuyện sửa sai hoặc những điều sáo rỗng bề mặt. Những chia sẻ sâu sắc hơn có chăng chỉ xuất hiện khi các quy tắc bị phá vỡ và cần đến sự trừng phạt.

Người cha hay phản ứng thái quá

Người cha hay phản ứng thái quá thường đối phó với căng thẳng, sự thất vọng hoặc những bất đồng bằng sự tức giận, bực dọc, phòng thủ, thu mình hoặc những trận thất thường khí sắc. Trạng thái cảm xúc của ông có thể bao trùm và thao túng bầu không khí của cả gia đình.

Trong những mái nhà như thế, người vợ, người bạn đời và con cái thường phải học cách nhìn sắc mặt, dò xét tâm trạng của người cha, né tránh những "ngòi nổ" và tự thu nhỏ bản thân lại để giữ gìn hòa khí. Ngôi nhà ấy nhìn từ bên ngoài có vẻ êm ấm, nhưng những người sống bên trong lại luôn phải bước đi trên vỏ trứng (luôn trong trạng thái lo âu, cẩn trọng).

Những người cha này thường đổ lỗi cho người khác về những cơn bùng nổ của mình. Họ có thể khăng khăng rằng mình "chỉ đang mệt thôi", "chỉ đùa thôi", "đâu có quát tháo" hoặc do bị "dồn vào đường cùng". Thay vì nhận trách nhiệm về mình, họ lại bắt người khác phải chịu trách nhiệm xoa dịu cảm xúc của họ. Đối với những đứa trẻ, trải nghiệm này chính là hiện tượng "bị phụ huynh hóa" (parentification - khi đứa trẻ phải gánh vác vai trò tâm lý của người trưởng thành).

Người cha kiểm soát

Người cha kiểm soát thường nhầm lẫn giữa sự kiểm soát và lòng yêu thương. Ông có thể đòi hỏi sự vâng lời tuyệt đối, hạn chế quyền độc lập, chỉ trích các lựa chọn và coi đứa trẻ như một phần kéo dài của bản thân mình hơn là một cá thể độc lập.

Những người cha này thường mang phong cách nuôi dạy con độc đoán, với đặc trưng là tính kiểm soát cao nhưng mức độ đáp ứng cảm xúc lại rất thấp. Đây chính là cách dạy con kiểu “vì bố bảo thế”. Những câu hỏi ngược lại bị coi là vô lễ. Sự tự chủ bị đánh đồng với sự nổi loạn. Uy quyền của người cha trở nên quan trọng hơn cả sự phát triển của đứa trẻ.

Sự chỉ trích có thể được ngụy trang dưới danh nghĩa lời khuyên. Sự khắc nghiệt có thể được định khung là tính kỷ luật. Và sự xa cách về mặt cảm xúc có thể được gắn mác là một thế mạnh. Đứa trẻ không chỉ bị phạt khi phạm lỗi, mà còn bị trừng phạt vì dám có chính kiến, sở thích, cảm xúc hoặc các ranh giới cá nhân riêng.

Phong cách nuôi dạy con độc đoán có thể dạy trẻ cách vâng lời, nhưng không phải lúc nào cũng dạy chúng cách tư duy, giao tiếp, tự điều hòa cảm xúc hay cách tin tưởng vào chính bản thân mình.

Người cha vị kỷ

Người cha vị kỷ luôn đặt nhu cầu, hình ảnh, sự thoải mái và cái tôi của bản thân lên hàng đầu. Ông có thể xây dựng một vỏ bọc hoàn hảo trước công chúng: một người thành đạt, được kính trọng, rộng lượng hoặc đáng ngưỡng mộ. Tuy nhiên, ở trong gia đình, con cái của ông có thể cảm thấy mình hoàn toàn “vô hình”, trừ khi chúng đang làm điều gì đó để ca tụng ông.

Những người cha này thường đòi hỏi sự ngưỡng mộ và sẽ trở nên phòng thủ hoặc oán giận khi cảm thấy bị chỉ trích. Con cái của họ phải học cách không bao giờ nói ra bất cứ điều gì có thể làm ông mất mặt, thách thức ông, hay làm rạn nứt bức chân dung hoàn mỹ mà ông muốn người khác nhìn vào.

Một số người cha vị kỷ sẽ đố kỵ và ganh đua với con cái thay vì ăn mừng cho chúng. Số khác lại dùng thành tựu của con như một minh chứng cho sự thành công của chính mình. Mỗi cột mốc trưởng thành của đứa trẻ lại trở thành một cơ hội khác để người cha biến mình thành trung tâm của vũ trụ.

Ngay cả trong những thời khắc khó khăn, nỗi đau của ông vẫn phải được ưu tiên trước hết. Những chật vật của đứa trẻ có thể bị xem nhẹ, bởi cảm xúc, áp lực hay sự hy sinh của ông luôn được coi là quan trọng hơn.

Những đứa con của người cha vị kỷ khi lớn lên có thể cảm thấy mình là người có ích, có năng lực nổi bật hoặc có trách nhiệm, nhưng sâu thẳm bên trong, chúng chưa bao giờ thực sự được thấu hiểu.

Vì sao sự vắng bóng về mặt cảm xúc lại để lại những vết hằn sâu sắc

Những người cha hiện diện nhưng vắng bóng về mặt cảm xúc có thể khiến con cái rơi vào trạng thái đặc biệt mơ hồ. Người ta thường dễ thấu cảm hơn trước nỗi đau của một đứa trẻ có cha bỏ đi, hay nỗi sợ hãi do một người cha bạo hành rõ ràng gây ra. Nhưng vết thương lòng khó gọi tên hơn cả lại đến từ người cha vốn dĩ vẫn ở đó bằng xương bằng thịt, nhưng tâm hồn lại hoàn toàn xa xăm.

Khi trưởng thành, những đứa con của người cha thờ ơ hoặc non nớt về mặt cảm xúc thường phải chật vật với xu hướng luôn làm hài lòng người khác (people-pleasing), né tránh cảm xúc, sợ xung đột, khó tin tưởng người khác, nỗ lực thành công quá mức (overachievement), luôn đề phòng cao độ (hypervigilance), hoặc bị thu hút bởi những đối tượng cũng thờ ơ về mặt cảm xúc giống cha mình. Những cơ chế tâm lý từng giúp chúng sống sót qua thời thơ ấu, giờ đây lại trở thành rào cản đối với sự thân mật, sự tự biểu đạt và cảm giác an toàn về mặt cảm xúc khi bước vào thế giới người lớn.

Vì sao Ngày Của Cha có thể kích hoạt những tổn thương cũ

Khi đã trưởng thành, những ngày lễ tết có thể khơi dậy nỗi đau buồn về những gì ta đã từng thiếu vắng thời thơ ấu. Những tấm thiệp mừng Ngày của Cha, những bài giảng đạo, những bài đăng trên mạng xã hội, những đoạn quảng cáo và cả những buổi tụ họp gia đình đều có thể trở thành lời nhắc nhở về một mối quan hệ chưa bao giờ mang lại cảm giác an toàn, gần gũi hay tràn ngập yêu thương như nó vốn dĩ phải thế.

Nỗi đau buồn ấy không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ những chuyện đã xảy ra. Đôi khi, nó đến từ những điều chưa từng xảy ra.

Đó là một cuộc trò chuyện chưa bao giờ có.

Một lời xin lỗi chưa từng được thốt ra.

Một sự che chở lúc có lúc không.

Một sự quan tâm luôn vắng bóng.

Và một tình yêu thương luôn kèm theo điều kiện.

Kiểu đau buồn đó thật khó để giãi bày, nhất là khi những người xung quanh vẫn hay nói rằng: “Dù sao thì ông ấy vẫn ở bên cạnh bạn mà”.

Thế nhưng, sự hiện diện về mặt thể xác mãi mãi không thể thay thế cho sự đồng điệu về mặt tâm hồn.

Chữa lành mà không trốn tránh sự thật

Quá trình chữa lành không đòi hỏi chúng ta phải trốn tránh sự thật. Nó không bắt bạn phải giả vờ rằng mối quan hệ này từng gần gũi, an toàn hay lành mạnh hơn thực tế. Nó lại càng không buộc bạn phải xem nhẹ những gì mình đã trải qua chỉ vì nghĩ rằng ngoài kia có những người còn bất hạnh hơn.

Bạn hoàn toàn có thể trân trọng những gì cha đã chu cấp, nhưng đồng thời vẫn thẳng thắn nhìn nhận về những điều ông đã chẳng thể trao đi.

Mối quan hệ giữa bạn và cha khi trưởng thành chính là tấm gương phản chiếu mối quan hệ mà ông đã xây dựng với bạn thời thơ ấu. Điều đó không có nghĩa là mọi thứ không thể thay đổi, nhưng nó có nghĩa là sự gắn kết không thể được đòi hỏi một cách nghiễm nhiên chỉ dựa vào huyết thống, truyền thống hay một ngày lễ.

Khi đã lớn lên, bạn có quyền định nghĩa lại mối quan hệ này. Bạn có quyền đau buồn vì những điều mình chưa từng có. Bạn có quyền thiết lập các ranh giới về mặt thời gian, sự quan tâm, lao động cảm xúc và mức độ tiếp cận của ông đối với cuộc sống của mình. Bạn hoàn toàn có thể tự quyết định xem hình thức liên lạc nào là lành mạnh, chân thực và bền vững đối với bản thân.

Bạn được phép nói lên sự thật

Ngày của Cha không nhất thiết phải là lý do buộc bạn phải dối lừa cảm xúc của chính mình. Bạn không cần phải trình diễn lòng biết ơn để rồi xóa nhòa đi nỗi đau mình đang mang. Bạn không cần phải giả vờ rằng mối quan hệ này thật giản đơn, trong khi nó đã chồng chất những rạn nứt qua nhiều năm tháng.

Hành trình chữa lành có thể đi kèm với những xung đột, mơ hồ, cảm giác tội lỗi và cả áp lực từ những người xung quanh. Bạn có thể phải giằng xé giữa những điều mình nghĩ là “nên làm” với những gì thực sự chân thật với cảm xúc cá nhân.

Thế nhưng, việc nói lên sự thật về những trải nghiệm của chính mình chưa bao giờ là bất hiếu hay vô lễ. Đó là sự thấu suốt.

References

Gibson, L. C. (2015). Adult children of emotionally immature parents: How to heal from distant, rejecting, or self-involved parents. New Harbinger Publications.

Schwartz, S. E. (2020). The absent father effect on daughters: Father desire, father wounds. Routledge.

Webb, J., & Musello, C. (2012). Running on empty: Overcome your childhood emotional neglect. Morgan James Publishing.