Bạn có đang quá phòng thủ đến mức tự làm khó chính mình? 6 dấu hiệu cảnh báo

Bạn có thể nghĩ rằng phản ứng nhanh để tự vệ là điều tốt, nhưng sự thật là không phải lúc nào cũng vậy. Những người lớn lên trong tình yêu thương và được chở che thường không phòng thủ trừ khi họ thật sự bị đe dọa. Họ biết khi nào cần đứng lên bảo vệ bản thân, nhưng không sống trong tâm thế lúc nào cũng sẵn sàng “thủ thế”, bởi trong mắt họ, thế giới là nơi họ có chỗ đứng vững vàng, và họ tin rằng mình có thể tự bước tiếp trên hành trình của riêng mình.

Điều đó không có nghĩa là người có kiểu gắn bó an toàn sẽ không bao giờ đau khổ hay thất bại, họ vẫn sẽ trải qua những điều đó như bao người khác. Chỉ là khi biến cố xảy đến, họ ít khi hoang mang hay rối loạn. Nhưng nếu một đứa trẻ không được đáp ứng đầy đủ nhu cầu cảm xúc khi còn bé, thì khả năng cao là khi lớn lên, chúng sẽ phát triển một kiểu gắn bó không an toàn.

Người lớn cũng có kiểu gắn bó riêng, và ba kiểu gắn bó không an toàn thường được nhắc đến là: né tránh – bác bỏ, né tránh – sợ hãi, và lo âu – phụ thuộc. Tất cả những kiểu này đều có biểu hiện phòng thủ, có điều có cái rõ rệt, có cái ẩn giấu sâu hơn.

Kiểu né tránh – bác bỏ là người luôn đánh giá cao bản thân và coi thường người khác. Cô ấy xây dựng hàng rào phòng vệ rất cao, vì thật ra cô không muốn dấn thân vào những mối quan hệ sâu sắc. Khi kết nối với người khác, cô chỉ muốn kiểu "nhẹ nhàng, lướt qua". (Những người có xu hướng ái kỷ cao thường thuộc kiểu này — họ mặc giáp dày và rất phòng thủ.)

Trái lại, kiểu né tránh – sợ hãi là người luôn cảm thấy mình thấp kém và người khác thì vượt trội hơn. Cô như thể người đứng ngoài tiệm bánh, nhìn thèm thuồng qua lớp kính nhưng lại sợ không dám bước vào. Lớp phòng vệ của cô xuất phát từ nỗi sợ bị tổn thương và bị bỏ rơi.

Nhưng đến kiểu thứ ba — lo âu – phụ thuộc, thì sự phòng thủ gần như được “bơm steroid”, trở nên mãnh liệt và dễ gây nên đủ thứ bi kịch trong các mối quan hệ. Người mang kiểu gắn bó này rất cần một mối quan hệ, rất khao khát sự gần gũi, nhưng lại không có cảm giác rõ ràng về ranh giới. Cô bị điều khiển bởi những lo âu trong lòng, luôn trong trạng thái cảnh giác cao độ, chờ xem có bị phản bội hay bị bỏ rơi không. Nhưng những lo âu đó không khiến cô im lặng hay rút lui, ngược lại, chúng kích hoạt một loạt hành vi phòng thủ và cả sự giận dữ.

Bạn bè cũ, người yêu cũ, thậm chí là vợ/chồng cũ có thể mô tả việc sống cùng cô giống như đang trên một chuyến tàu lượn cảm xúc, không biết lên xuống lúc nào. Cô mệt mỏi vì chính sự cảnh giác và phản ứng quá mức của mình, và người xung quanh cũng kiệt sức không kém. Trên thực tế, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự lo lắng không ngừng của cô về tình trạng mối quan hệ thường dẫn đến kết cục mà cô sợ nhất, một lời tiên tri tự ứng nghiệm: người ta rời bỏ cô thật. (Bạn có thể đọc thêm trong quyển Daughter Detox của tôi.)

Source: Makhmutova Dina/Unsplash

6 Dấu Hiệu Cho Thấy Bạn Đang Quá Phòng Thủ Đến Mức Gây Hại Cho Chính Mình

Tất nhiên, ở một mức độ nào đó, ai cũng cần biết bảo vệ bản thân, và tin rằng mình xứng đáng được bảo vệ. Việc đứng lên bảo vệ bản thân, bảo vệ quyền lợi và những người thân yêu là một phần trong giao tiếp tự nhiên của con người, và bản năng phản ứng trong tình huống nguy hiểm là điều được “lập trình” từ thời tổ tiên.

Tuy nhiên, có một sự khác biệt rất lớn giữa việc tự vệ hợp lý và phản ứng thái quá với hầu hết mọi tình huống, tín hiệu. Nếu bạn bắt đầu băn khoăn về cách mình hành xử, hay chợt nhận ra rằng quá khứ đã nhào nặn bạn theo một cách không được tích cực cho lắm, hãy suy ngẫm xem bạn có rơi vào những tình huống dưới đây thường xuyên không.

1. Bạn luôn cảnh giác, sợ bị loại trừ.

Một người phụ nữ từng viết rằng:

“Tôi luôn để ý xem mình được mời đến các buổi tiệc vào lượt nào — lượt đầu, lượt hai hay là lượt cuối. Kể cả trong công ty hay với bạn bè cũng vậy. Tôi từng phát điên vì không được mời đầu tiên đến tiệc cưới của bạn thân. Chính chuyện đó khiến cô ấy khuyên tôi nên đi trị liệu tâm lý. Cô ấy chỉ nói đơn giản: 'Tôi cứ nghĩ là cậu đương nhiên được mời chứ.' Thành thật mà nói, tôi chưa từng nghĩ theo hướng đó.”

Nghe có vẻ kỳ quặc, nhưng thực ra không quá bất thường nếu bạn vô thức lúc nào cũng đang ở trong chế độ "truy tìm dấu hiệu bị từ chối".

Hãy thử tưởng tượng những tình huống sau và tự hỏi bạn sẽ phản ứng thế nào:

• Bạn đang ở một nơi không quen thuộc, và nghe thấy tiếng cười. Liệu bạn có nghĩ ngay rằng họ đang cười mình?
• Một người bạn thân đi chơi với người bạn chung khác, nhưng không rủ bạn theo. Bạn có thấy bị gạt ra ngoài và lập tức phản ứng phòng thủ? Hay bạn bình tĩnh đối diện, hoặc nếu thấy khó chịu, bạn sẽ hỏi thẳng người bạn kia lý do?
• Bạn gọi và để lại hai tin nhắn, nhưng người kia không phản hồi. Bạn có tự động cho rằng mình đã làm điều gì sai, khiến người ta giận hay phật lòng không?

Rốt cuộc, cảm giác bị gạt ra ngoài từ thuở ấu thơ có thể trở thành một thứ thuốc nhuộm vô hình, len lỏi và tô màu cho mọi suy nghĩ, phản ứng của bạn khi trưởng thành.

2. Phản xạ đầu tiên của bạn là nghi ngờ động cơ của người khác

Bạn có thường mặc định rằng ai đó đang cố gắng lợi dụng mình? Bạn có hay phân tích kỹ càng từng lời nói, từng cử chỉ tử tế, vì trong đầu bạn vang lên suy nghĩ: “Họ tốt với mình chắc là để đạt được điều gì đó”? Những người lớn lên trong môi trường mà mọi điều tốt đẹp đều có điều kiện đi kèm, hoặc nơi mà tình yêu thương luôn phải đánh đổi bằng sự ngoan ngoãn hay thành tích, rất dễ nhìn thấy “ý đồ ẩn giấu” ngay cả khi chẳng có gì.

Khi ai đó xin lỗi bạn, bạn có thể đón nhận lời xin lỗi đó và nhẹ nhàng bước tiếp, hay bạn vẫn co mình lại trong thế phòng thủ? Đôi khi, những dấu vết thời thơ ấu len lỏi vào cả những chi tiết nhỏ bé nhất của cuộc sống hiện tại.

3. Bạn thường suy diễn từ những điều mơ hồ rồi day dứt mãi không thôi

Nhiều người mang trong mình sự bất an thường bị kích hoạt bởi những dấu hiệu hoặc biểu hiện mà chính họ cũng không ý thức được. Giả sử bạn là người luôn cảm thấy căng thẳng trong các buổi tụ tập đông người, nhưng công việc lại bắt buộc bạn phải tham gia một vài sự kiện như vậy. Hôm đó, bạn nhìn thấy một đồng nghiệp đang nói chuyện với ai đó mà bạn không quen, và bạn tiến đến gần.

Ngay trước khi bạn kịp chào, đồng nghiệp quay người và bước đi cùng người kia. Bạn có cảm thấy bị phớt lờ? Hay bạn nghĩ rằng có thể anh ấy đang mải mê trò chuyện đến mức không nhận ra sự hiện diện của bạn? Hãy thành thật với chính mình về phản ứng của bạn.

Tương tự như vậy, có phải bạn hay tưởng tượng ra đủ điều mỗi khi ai đó không đáp lại bạn một cách nồng nhiệt như bạn mong đợi? Hoặc khi người ta trả lời bạn một cách lửng lơ về kế hoạch gặp mặt mà bạn đề xuất? Những điều tưởng như nhỏ nhặt ấy có thể là dấu hiệu cho thấy kiểu gắn bó lo âu trong bạn đang chen ngang và cản trở kết nối.

4. Bạn không thật sự tin vào cảm xúc và suy nghĩ của chính mình, nhưng vẫn hành động theo đó

Điều này không hiếm gặp, nhưng lại là một trạng thái đầy rủi ro: bạn vừa thiếu tự tin với bản thân, vừa không chắc chắn với phản ứng của mình, nhưng vẫn cứ lao về phía trước. Những người không được đáp ứng đầy đủ nhu cầu cảm xúc từ bé thường thiếu hụt trí tuệ cảm xúc — họ dễ bị nhấn chìm bởi cảm xúc tiêu cực, khó tự xoa dịu bản thân, và lúng túng trong việc nhận diện cảm xúc của mình — tất cả những điều đó khiến họ dễ bùng nổ cảm xúc hơn.

Khi bạn thấy mình bắt đầu bị kích động, bạn có thể thử một kỹ thuật mà tôi từng học được từ một nhà trị liệu tâm lý, và đã chia sẻ trong quyển Daughter Detox. Tôi gọi đó là: Dừng lại. Quan sát. Lắng nghe.

Khi cảm thấy mình sắp phản ứng mạnh, hãy cho bản thân một khoảng nghỉ trong tâm trí, và dừng lại. Sau đó, lùi lại một bước, tạm tách mình khỏi tình huống và nhìn nhận mọi thứ một cách khách quan nhất có thể. Hỏi bản thân xem: mình đang phản ứng với điều gì đang thực sự xảy ra ở hiện tại, hay đang vô thức bị kéo về một ký ức cũ, một nỗi đau cũ? Cuối cùng, lắng nghe — hãy chắc chắn rằng bạn đang nghe người kia nói một cách rõ ràng, chứ không phải đang nghe theo những điều bạn tưởng tượng ra.

Chỉ khi bạn thực sự quay về với hiện tại, trụ vững trong thực tại ấy, thì lời nói và hành động của bạn mới trở nên sáng suốt và dịu dàng. Sự tỉnh thức và chủ động như vậy sẽ giúp bạn ngắt mạch cảm xúc bốc đồng và phản ứng quá mức.

5. Bạn không bao giờ cảm thấy thật sự an toàn, luôn sống trong thế phòng vệ

Liệu một người bạn, một người yêu, hay thậm chí là người bạn đời có thể khiến bạn cảm thấy an lòng? Hay bạn luôn sống trong trạng thái thấp thỏm, như thể lúc nào cũng chờ một điều tồi tệ sắp xảy ra?

Trong quyển sách của mình, tôi kể câu chuyện về Mike và Susan, một mối quan hệ rạn vỡ vì Susan không bao giờ có thể cảm thấy chắc chắn rằng Mike yêu cô, mặc dù tình yêu ấy là có thật. Nhưng điều Mike không thể chịu nổi chính là vòng lặp bất an triền miên nơi cô: cô hoảng loạn khi nghĩ rằng anh không còn yêu mình nữa, và hành xử như thể thế giới sắp sụp đổ.

Anh mệt mỏi vì cô gọi điện hàng chục cuộc, dù biết anh đang bận họp. Anh căng thẳng mỗi lần cô nổi giận vì tin nhắn chưa kịp trả lời. Cuối cùng, như một điều không quá bất ngờ, anh rời đi để tìm kiếm sự bình yên.

Bạn có từng trải qua điều đó? Liệu nỗi lo thường trực và nhu cầu được trấn an liên tục của bạn đã khiến bạn bè, người yêu từng bước rời xa?

6. Sâu thẳm bên trong, sự phòng thủ của bạn được nuôi dưỡng bởi dòng suy nghĩ tiêu cực

Bạn có thể cảm thấy rằng việc đứng lên bảo vệ mình là một cách thể hiện sức mạnh, nhất là khi cơn giận chính đáng mang lại cho bạn cảm giác phấn chấn. Nhưng sự thật đau lòng là: hành vi của bạn không xuất phát từ lòng tự tôn, mà từ phản ứng bốc đồng. Đằng sau tất cả là nỗi sợ bị loại trừ, cảm giác xấu hổ, và sự hoài nghi về giá trị của chính mình.

Đó là điều rất quan trọng cần ghi nhớ.

Chữa lành những tổn thương thời thơ ấu là một hành trình gian nan, nhưng hoàn toàn có thể. Nếu sự phòng thủ đang khiến bạn lạc lối, thì có lẽ đây chính là lúc bạn cần đối diện và giải quyết nó. Làm việc cùng một nhà trị liệu giỏi sẽ là con đường tốt nhất để bắt đầu.

Tác giả: Peg Streep

Nguồn: Are You Too Defensive for Your Own Good? 6 Signs You Are | Psychology Today