Bạo hành từ cha mẹ, mối quan hệ anh chị em và những câu chuyện gia đình đối nghịch

NHỮNG ĐIỂM MẤU CHỐT

• Việc một người con lý giải và chấp nhận bạo hành từ cha mẹ còn người kia thì không, có thể bắt nguồn từ những lý do rất đơn giản hoặc rất phức tạp.
• Mỗi người đều có xu hướng bảo vệ câu chuyện gia đình của riêng mình một cách mãnh liệt. Và khi một người anh/chị/em tìm kiếm sự thấu hiểu cho trải nghiệm của họ, điều họ nhận được thường là sự phủ nhận.
• Khi một thành viên trong gia đình lên tiếng chống lại sự bạo hành từ cha mẹ, dù có yêu cầu hay không, những người còn lại thường sẽ chọn phe.

Josh và Frank, tuy cùng lớn lên trong một mái nhà, đều công nhận rằng cha họ là người cứng rắn và khắt khe, một kiểu người luôn đặt ra luật lệ “phải theo cách của tao, hoặc là biến”, nhưng câu chuyện họ kể lại khi trưởng thành lại hoàn toàn khác biệt. Josh hơn Frank bốn tuổi. Giờ cả hai đều ngoài bốn mươi và đã làm cha. Josh vẫn giữ quan hệ gần gũi với gia đình, trong khi Frank đã cắt đứt mọi liên lạc với cha mẹ và anh trai suốt năm năm qua.

Theo lời Josh, cha anh là người theo chủ nghĩa “yêu thương nghiêm khắc”:

“Bố tôi luôn tin rằng chỉ có một cách đúng để làm mọi việc, và ông không ngại nói thẳng cho bạn biết điều đó là gì. Nhưng ông xuất phát từ một nơi đầy yêu thương; ông muốn tôi và Frank trở nên mạnh mẽ, và ông không tin vào việc làm dịu đi sự thật. Đơn giản, ông là như vậy.”

Frank, hiện là luật sư, gọi câu chuyện của anh trai là “rác rưởi đầy toan tính”, và chỉ ra rằng Josh đang làm việc trong công ty xây dựng của cha, nơi anh là người duy nhất được thừa kế:

“Bố tôi là một kẻ bắt nạt, không hơn không kém. Ông bắt nạt mẹ tôi, bắt nạt con cái, và cả nhân viên của ông. Còn anh tôi thì chịu đựng tất cả, rồi bào chữa cho ông ta vì đó là nguồn sống của ảnh. Tôi từng sợ hãi vì những lời lẽ độc địa của ông khi còn nhỏ, và càng lớn tôi càng căm giận ông. Khi lên đại học, tôi gần như cắt đứt mọi liên hệ với ông. Nhân tiện, ông chẳng hề giúp gì về học phí và còn thường xuyên dè bỉu tôi vì nghĩ tôi học để ‘lên mặt’ với ông. Tôi chính thức cắt đứt tất cả sau một dịp Giáng sinh, khi ông mắng mỏ con trai tôi, lúc đó mới 10 tuổi, trước mặt cả gia đình, gọi thằng bé là ‘thằng lùn’ và ‘chắc là bê đê’. Đó là giọt nước làm tràn ly.”

Câu chuyện này là về hai anh em lớn lên cùng một người cha thường xuyên lạm dụng ngôn từ, nhưng trong quá trình tôi viết cuốn Daughter Detox, đọc bình luận trên trang Facebook của mình, và thu thập câu chuyện cho cuốn sách sắp ra mắt về bạo hành bằng lời nói, tôi nhận ra rằng nó có thể dễ dàng là về hai chị em gái, hoặc một chị và một em trai.

Bạn nghĩ rằng nếu cha mẹ bạo hành, các anh chị em sẽ có cùng một câu chuyện? Thật ra, không phải vậy. Vì sao hai người lớn lên cùng một mái nhà lại có thể mang hai câu chuyện gia đình hoàn toàn khác nhau?

Source: Thomas Park/Unsplash

Sức mạnh của câu chuyện cá nhân, và vì sao ta luôn ra sức bảo vệ chúng

Ta bước ra từ tuổi thơ, và hình dung về chính mình trước hết thông qua những câu chuyện cha mẹ và người thân kể về ta, rồi sau đó là những gì ta kể lại về bản thân và về gia đình nơi ta sinh ra.

Trong những gia đình gắn bó và lành mạnh, dù vẫn có mâu thuẫn hay bất đồng, và dù các anh chị em có thể không quá thân thiết, nhưng những dịp đoàn tụ gia đình vẫn mang hình ảnh gần gũi như tranh của Norman Rockwell. Những câu chuyện riêng của từng người con có thể khác nhau, nhưng chúng thường chia sẻ chung một mạch cảm xúc, một kết cấu tương đồng. Tuy nhiên, điều đó thường không đúng trong các gia đình rạn vỡ.

Khi có những hành vi lạm dụng lời nói, khi có một đứa trẻ bị coi là “vật tế thần”, khi cha hoặc mẹ thiên vị, so sánh con cái, chia phe, hoặc thậm chí để mặc một người con đe dọa người khác, thì câu chuyện của mỗi người con, cùng với cách họ nhìn nhận cha mẹ và gia đình mình, có thể trở nên khác biệt đến choáng ngợp. Đó chính là trường hợp của Josh và Frank.

Mary, 50 tuổi, cũng là một ví dụ. Cha mẹ cô đã ly dị. Cô lớn lên với người mẹ và chị gái Trish, hiện 55 tuổi, người luôn được xem là “ngôi sao” trong mắt mẹ.

“Tôi không thể nhớ nổi một câu nói tử tế nào mà mẹ từng dành cho tôi. Nghe có vẻ kịch tính, nhưng đó là sự thật. Tôi lớn lên trong những lời chê bai rằng mọi thứ tôi làm đều không đủ tốt vì Trish luôn làm giỏi hơn. Khi tôi có lúc vượt trội hơn, điểm số tốt hơn, SAT cao hơn, thì mẹ tôi biến thành tích đó thành sự dè bỉu, gọi tôi là ‘con mọt sách’, ‘con bé dở người’, và bảo tôi chẳng bao giờ được yêu quý như Trish. Tôi là con vịt xấu xí vì tôi cao giống cha, người mà mẹ đã ly dị, còn chị thì thấp giống mẹ. Cả hai người thường xuyên chế nhạo bàn tay và bàn chân to của tôi. Tôi biết mẹ đã sai về tôi, và tôi căm ghét sự nhỏ nhen và tàn nhẫn của bà. Cha và mẹ kế là chốn trú ẩn phần nào, nhưng chính những buổi trị liệu trong đại học và sau này mới giúp tôi nhìn rõ sự độc hại trong cách bà đối xử với mình. Tôi đã cắt đứt liên lạc với mẹ từ khi gặp người đàn ông sau này trở thành chồng tôi. Nhưng mẹ và chị không dừng lại, họ tích cực loan truyền rằng tôi ‘bịa chuyện’ và ‘dựng đứng mọi thứ’, như một cuộc chiến âm thầm trong họ hàng.”

Tiếc thay, những câu chuyện như vậy lại không hề hiếm. Khi những đứa con trưởng thành dám lên tiếng về sự bạo hành từ cha mẹ, thì rất thường xuyên, cha mẹ sẽ buộc các anh chị em còn lại phải chọn phe. Và hệ quả tất yếu, có khi đau lòng nhất, chính là sự chia rẽ giữa những người từng cùng nhau lớn lên dưới một mái nhà.

Tìm hiểu nguyên nhân khiến anh chị em ruột cắt đứt quan hệ

Một nghiên cứu về sự rạn nứt trong mối quan hệ anh chị em, được công bố vào tháng 3 năm 2022 bởi Lucy Blake, Becca Bland và Alison Rouncefield-Swales, đã phản ánh đúng những điều tôi từng quan sát được qua nhiều câu chuyện cá nhân. Khoảng 1.600 người, tất cả đều đã từng tìm kiếm sự hỗ trợ để đối diện với sự chia cách này đã được mời tham gia khảo sát. Họ được hỏi ba câu:

1. Bạn hiện có đang bị rạn nứt hoặc cắt đứt quan hệ với anh/chị/em ruột của mình không?
2. Hãy xác nhận mối quan hệ huyết thống với anh/chị/em bạn (cùng cha mẹ, cùng mẹ khác cha, con nuôi, anh chị em ghẻ, hoặc khác)?
3. Hãy mô tả mối quan hệ hoặc sự đứt gãy giữa bạn và người ấy bằng chính lời của bạn.

Khoảng một nửa số người được mời (807 người) đã hồi đáp.

Phần lớn trong số họ cho biết nguyên nhân rạn nứt với cha mẹ và anh chị em bắt nguồn từ việc “chọn đứng về phía cha mẹ” hoặc ưu tiên duy trì “mối quan hệ cha mẹ - con cái thay vì mối quan hệ giữa các anh chị em với nhau”. Các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng một số người tham gia đã mô tả cha mẹ của họ là người có khả năng kiểm soát anh chị em bằng những cách như thao túng, tẩy não, hoặc thậm chí là dọa dẫm.

Không có gì ngạc nhiên khi những đứa con trưởng thành càng phụ thuộc vào cha mẹ, về mặt tài chính, chăm sóc con cái hay những hỗ trợ khác, thì càng có xu hướng ngoan ngoãn tuân theo “kịch bản” của cha mẹ, như kết luận của các nhà nghiên cứu.

Việc cha mẹ thiên vị cũng là nguyên nhân góp phần vào một số mối quan hệ rạn nứt giữa các anh chị em dù là sự phân biệt bắt đầu từ thuở nhỏ, hay chỉ rõ rệt khi trưởng thành. Cũng cần nói thêm rằng hiện tượng cha mẹ đối xử khác biệt giữa các con phổ biến đến mức đã có một thuật ngữ riêng viết tắt trong các tài liệu học thuật: PDT (Parental Differential Treatment).

Một số người tham gia kể rằng sự đứt gãy đến sau một lần cãi vã dữ dội, nhưng nhiều người khác thì trải qua quá trình “phai nhạt dần” theo thời gian, như ánh lửa lụi dần mà chẳng ai buồn thổi tắt.

Trong khảo sát này, việc cắt đứt quan hệ với anh trai hoặc em trai thường liên quan đến việc người đó lựa chọn bạn đời khiến đối phương không chấp nhận. Ngược lại, sự rạn nứt với chị gái hoặc em gái thường bắt nguồn từ cảm giác ghen tị.

Sự lý tưởng hóa và thần thoại quanh mối dây huyết thống

Mối quan hệ giữa anh chị em ruột là một trong những mối gắn kết dài lâu nhất trong đời một con người. Bởi vậy, xã hội thường thần thánh hóa nó, tô vẽ nó như một sợi dây gắn bó bền chặt, luôn đầy ắp tình thương và sự hỗ trợ, hãy nghĩ đến Những người phụ nữ bé nhỏ hay Hansel và Gretel.

Dĩ nhiên, điều đó có thể đúng với một số người. Nhưng “huyền thoại” ấy lại che lấp sự phức tạp trong phần lớn các mối quan hệ anh chị em, và cả sự độc hại tồn tại trong không ít gia đình.

Mỗi người đều cố giữ lấy câu chuyện về gia đình mình như một thành trì không thể lay chuyển. Và khi cha mẹ đối xử khác biệt với từng người con, thì đôi khi, cả hai bên đều... đúng. Một người có thể cảm nhận cha mẹ theo cách hoàn toàn khác, vì chính họ đã được (hoặc không được) yêu thương theo cách khác. Khoảng cách tuổi tác lớn cũng có thể tạo nên trải nghiệm khác biệt ngay trong cùng một mái nhà.

Dẫu vậy, cũng không hiếm khi người ta đứng về “phe cha mẹ” đơn giản chỉ vì... quyền lợi của bản thân. Có một điều rõ ràng: Bạo hành từ cha mẹ, như hòn đá ném xuống mặt hồ phẳng lặng, sẽ tạo ra những vòng sóng lan rộng trong mối liên kết giữa các thành viên trong gia đình. Và những câu chuyện cá nhân mà mỗi người mang theo, thường sẽ phản ánh rất trung thực điều đó. 

Nguồn: Parental Abuse, Siblings, and Dueling Family Narratives | Psychology Today