Cuộc khủng hoảng bản sắc mà rất nhiều người trong chúng ta đang đối diện

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Cảm nhận về bản thân của chúng ta được tạo nên từ nhiều vai trò khác nhau, chứ không phải một bản ngã cố định duy nhất.
• Nhiều hành vi của ta được dẫn dắt bởi những chiến lược sinh tồn đã học được, chứ không hẳn là mong muốn thật sự.
• Những lựa chọn có ý thức giúp ta hành động từ sự chân thật, thay vì vô thức diễn đi diễn lại các vai trò.
• Bản sắc có thể được tái định hình khi ta nhận ra những khuôn mẫu cũ và phản ứng khác đi trong các mối quan hệ.

Nếu tôi lấy đi tên bạn, công việc của bạn, quốc tịch của bạn, kiểu tính cách của bạn, và mọi thứ bạn thường dùng để mô tả chính mình, liệu “bạn” vẫn còn cảm thấy là bạn không?

Hầu hết mọi người đều chững lại ở đây. Có lẽ vì họ chưa từng thực sự gặp phần con người tồn tại bên trong họ, phần không cần đến bất kỳ nhãn dán nào. Và chính từ đây, rất nhiều vấn đề của chúng ta bắt đầu. Ta dành cả cuộc đời để bảo vệ những bản sắc mà chính mình chưa từng lựa chọn.

Hãy thử cho phép mình hoàn toàn bừa bộn hoặc lười biếng trong một giờ. Hãy chú ý cảm giác khó chịu. Sự căng thẳng ấy? Đó là bản sắc của bạn đang phản ứng, nó muốn bạn tiếp tục ở trong những vai trò sinh tồn quen thuộc.

Hoặc hãy tưởng tượng người bạn đời nói rằng bạn là người tử tế, mạnh mẽ, đáng tin cậy, bỗng dưng bạn cảm thấy mọi nhãn mác ấy đè nặng lên vai. Nếu bạn cho phép mình luộm thuộm, do dự, hay im lặng trong một lúc thì sao? Sự căng thẳng đó không phải là bạn “xấu đi”, mà là bản sắc đã học được đang bảo vệ phiên bản con người mà bạn được huấn luyện để thể hiện.

Điều then chốt là: sự khó chịu là một tín hiệu, không phải một bản án. Nó cho thấy nơi nào những vai trò sinh tồn đang hoạt động. Khi bạn nhận ra nó, ở lại cùng nó, và đưa ra những lựa chọn có ý thức, bạn bắt đầu hành động từ con người chân thật của mình — phần bạn vượt lên trên mọi nhãn dán và khuôn mẫu cũ.

Hãy nghĩ về lần gần nhất người bạn đời nói ra một điều đúng, nhưng khiến bạn khó chịu.

Có thể họ nói: “Mỗi lần nói chuyện là anh/em lại khép mình lại.” Bên trong bạn đã xảy ra điều gì? Với nhiều người, một bức tường lập tức dựng lên. Bởi vì bản sắc “Tôi là người điềm tĩnh” hay “Không phải tôi mới là vấn đề” cảm thấy bị đe dọa.

Bạn không tự hỏi: “Vì sao mình lại phản ứng như vậy?” Bạn bảo vệ phiên bản con người mà bạn nghĩ mình phải là. Bản sắc đang cầm trịch mọi thứ.

Một ví dụ khác: bạn đang nói chuyện với bố mẹ. Họ hỏi thăm về cuộc sống của bạn. Bạn tự động trở thành phiên bản ngoan ngoãn, dễ chịu. Phiên bản mà họ đã nuôi dạy bạn trở thành. Có thể bạn muốn chia sẻ một điều rất thật, một nỗi chật vật, một nỗi sợ. Nhưng bạn không nói.

Vì sao? Vì bản sắc “đứa con ngoan” mạnh hơn sự thành thật của bạn. Nó diễn ra một cách tự động. Bản sắc nói cho bạn biết bạn được phép là ai.

Khi còn nhỏ, bạn hấp thụ những thông điệp như: hãy mạnh mẽ, đừng gây rắc rối, đừng khóc, phải thành công, đừng làm xấu mặt gia đình. Bạn không lựa chọn chúng, bạn thừa hưởng chúng.

Và khi trưởng thành, bạn không còn hỏi: “Tôi là ai?” Bạn hỏi: “Tôi có đang là phiên bản mà mọi người mong đợi không?” Cái giá của điều đó là bạn sống trong việc diễn và phòng thủ, thay vì thực sự hiện hữu.

Image: Krakenimages.com / Shutterstock

Bản sắc không phải là thứ cố định

Suszek và cộng sự (2025) cho rằng, thay vì là một “cái tôi” cố định duy nhất, chúng ta vận hành với nhiều phiên bản khác nhau của chính mình, bản sắc của ta thay đổi tùy theo bối cảnh, vai trò, hay trạng thái nội tâm.

Ở bên bố mẹ, bạn thu nhỏ lại, vì họ vẫn phản ứng với đứa trẻ ngày xưa.
Ở bên người bạn đời, bạn mềm ra hay cứng lại tùy theo những vết thương cũ.
Khi ở một mình, bạn trở thành người mà chưa ai khác từng thấy.

Khi tôi còn nhỏ, tôi có thể tự mặc quần áo rất gọn gàng ở nhà trẻ. Tôi khá độc lập và cũng tương đối tự xoay xở. Nhưng ngay khoảnh khắc cha dượng đến đón, tôi lại biến thành một phiên bản khác của chính mình, “bất lực”, giả vờ cần được giúp đỡ.

Vì sao? Vì phiên bản bất lực ấy nhận được sự chú ý. Nó giúp tôi giữ được kết nối.

Ngay từ khi còn là trẻ con, chúng ta đã biết thay hình đổi dạng để khớp với vai trò. Vậy nếu bạn hành xử khác nhau trong từng môi trường, đâu mới là con người thật của bạn?

Câu trả lời là: Không vai trò nào là con người thật của bạn cả. Chúng là những chiến lược.

Hữu ích, nhưng không phải là cốt lõi của bạn.

Có một phần trong bạn lặng lẽ quan sát các phản ứng, suy nghĩ, khuôn mẫu, màn trình diễn và vai trò của chính mình. Phần đang quan sát ấy không phải là bản sắc của bạn.

Martin và cộng sự (2014) cho rằng, bên dưới những câu chuyện và vai diễn ta mang lên mình, tồn tại một “cái tôi tối thiểu”, một cảm nhận thầm lặng rằng “tôi đang ở đây”, lặng lẽ trải nghiệm cảm xúc, suy nghĩ và phản ứng của bạn, ngay cả trước khi bạn kịp gọi tên chúng.

Bạn có thể nhận ra bản sắc của mình, điều đó có nghĩa là: bạn không bị định nghĩa bởi bất kỳ bản sắc đơn lẻ nào.

Và đây là lúc câu nói “Tôi không là ai cả” trở nên đầy sức mạnh.

Nó có nghĩa là bạn không bị nhốt trong một phiên bản duy nhất của chính mình, và rằng bạn có thể thay đổi, có thể viết lại câu chuyện đời mình. Bạn không bị giới hạn trong nhân vật mà bạn đã được dạy phải đóng.

Đó chính là sự giải phóng.

Khi bạn tin rằng mình là một “ai đó” cố định, bạn sẽ cảm thấy tội lỗi mỗi khi bố mẹ thất vọng, bởi vì bản sắc “đứa con ngoan” vẫn đang âm thầm điều khiển những lựa chọn của bạn.

Mẹ nói: “Con nên làm thế này.” Bạn lập tức nghe theo. Vì sao? Vì bạn đã được dạy như vậy. Nhưng nếu mẹ đang hành động từ nỗi sợ của bà, chứ không phải từ nhu cầu thật sự của bạn thì sao? Phần lớn mọi người chưa từng tự hỏi điều này.

Giả sử trong các mối quan hệ, bạn thường ở lại quá lâu. Bạn tự nhủ với mình: “Một người trung thành thì không bỏ đi khi mọi thứ trở nên khó khăn.”

Rồi người bạn đời rơi vào khủng hoảng, mất việc, suy sụp tinh thần, và bỗng nhiên bạn thấy mình bị mắc kẹt trong chính bản sắc của mình: “Tôi không thể rời đi. Tôi không phải là người như thế.” Nhưng đó có thật là sự trung thành không? Hay chỉ là nỗi sợ phá vỡ một vai diễn bạn đã khoác lên mình suốt bao năm?

Bạn có thể nhầm lẫn những kỹ năng sinh tồn cũ với “tính cách” của mình: “Tôi hay lo lắng.” “Tôi thiếu an toàn.” “Tôi giao tiếp kém.” Nếu những điều đó không phải là đặc điểm tính cách, mà là những chiến lược tự vệ hình thành từ thuở ấu thơ thì sao? Bản sắc dần trở thành một chiếc lồng, được ngụy trang dưới cái tên “sự thật”.

Vậy làm sao để thật sự nới lỏng bản sắc?

Hãy bắt đầu bằng việc tự hỏi: Ai đã dạy tôi phải trở thành như thế này? Ai được lợi khi tôi cứ mãi như vậy? Tôi còn thực sự muốn bản sắc này không? Khi không có ai nhìn, tôi hành xử ra sao? Điều gì khiến tôi sợ hãi khi nghĩ đến việc thay đổi?

Rồi bạn sẽ dần nhận ra:

Người “hay tức giận” thực ra là người “đang bị tổn thương”.
Người “mạnh mẽ” thực ra là người “đang quá tải”.
Người “ít nói” thực ra là người “chưa từng được chấp nhận”.
Người “trung thành” thực ra là người “sợ cô đơn”.

Bản sắc không phải là con người bạn. Nó chỉ là cách bạn học được để tồn tại. Khi bạn nhìn thấy nhu cầu nằm bên dưới bản sắc ấy, bạn mới có thể trực tiếp gặp gỡ và đáp ứng nhu cầu đó, và chính tại đây, sự trưởng thành bắt đầu.

Thông điệp tôi muốn gửi đến bạn là: hãy thư giãn và quan sát chính mình khi trò chuyện với bố mẹ, đặc biệt là lúc họ đưa ra lời khuyên. Hãy để ý hành vi và phản ứng của bạn. Bạn muốn làm gì ngay lập tức? Nghe theo? Nếu có, rất có thể kỹ năng sinh tồn của bạn đang tự động bật lên. Hãy thử làm điều gì đó khác, hành xử theo cách bạn thật sự mong muốn, với sự thấu hiểu và cảm thông, chứ không phải vì sợ làm họ buồn hay phật ý.

Điều này cũng đúng trong mối quan hệ với người bạn đời. Khi họ gợi ý điều gì đó hoặc chỉ ra một khuôn mẫu quen thuộc, hãy chú ý phản ứng đầu tiên của bạn. Bạn lập tức đồng ý, hay lập tức phòng thủ? Thay vào đó, hãy dừng lại và quan sát. Rồi đáp lại theo cách phản ánh những giá trị sâu xa của bạn, chứ không chỉ là phản xạ nghe theo hay bảo vệ cái tôi của mình.

Tác giả: Aigerim Alpysbekova MPH

References

Suszek, H., Kopera, M., & Jakubczyk, A. (2025). ‘The multiple self and psychological openness’, Frontiers in Psychology, 15. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1441953

Martin, B., Wittmann, M., Franck, N., Cermolacce, M., Berna, F., & Giersch, A. (2014). ‘Temporal structure of consciousness and minimal self in schizophrenia’, Frontiers in Psychology, 5. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.01175

Nguồn: The Identity Crisis So Many of Us Face | Psychology Today