Dư chấn

Vào ngày 3 tháng 6 năm 2024, tôi bị bắn vào cổ giữa ban ngày, khi đang đưa cậu con trai sáu tuổi đến trường. Bạn tôi cầm lái, tôi ngồi ghế phụ, còn con trai được thắt dây an toàn ở hàng ghế sau. Rồi tôi nghe thấy những tiếng nổ chát chúa ngay sát tai phải. Cửa kính vỡ tung. Một cú va đập nhói buốt xuyên vào cổ tôi, rồi mọi thứ tối sầm.

Trong cơn choáng váng, tôi kéo gương xuống và nhìn thấy tóc mình thò ra khỏi cổ, như cỏ dại mọc lên từ một lỗ đỏ rực. “Tôi bị bắn rồi, tôi sắp chết,” tôi nói thành tiếng. Tôi van xin được ở lại, được chiến đấu, được nhìn con trai mình lớn lên. Rồi chiếc xe bán tải của chúng tôi bị đâm từ phía sau và xoay tròn 180 độ. Chiếc xe gây tai nạn lao thẳng vào cột điện thoại. Trong khoảnh khắc, tôi tưởng kẻ nổ súng sẽ bước ra từ đó, cho đến khi tôi nhận ra người tài xế kia cũng là một nạn nhân.

Người bóp cò súng đang được tại ngoại, với một lịch sử bạo lực dài dằng dặc. Ngày hôm ấy, hắn bắn loạn xạ vào những chiếc xe đang chạy ngang qua, cướp đi một mạng người ngay lập tức, và vĩnh viễn làm biến dạng cuộc đời tôi.

Trong bệnh viện, các bác sĩ phẫu thuật lấy viên đạn xuyên từ phía trước cổ tôi ra bằng một vết rạch ở phía sau. Họ cho tôi dùng fentanyl, một loại opioid tổng hợp mạnh đến mức thường chỉ dùng trong phẫu thuật hoặc những ca chấn thương tồi tệ nhất, nhưng cơn đau hầu như không dịu đi. Ngay khi viên đạn được lấy ra, các bác sĩ đã tính chuyện cho tôi xuất viện. Tôi van nài được ở lại, tuyệt vọng cần thời gian để ổn định, và hỏi: “Nếu chính các bác sĩ bị bắn vào cổ, liệu ngày hôm sau có thể về nhà không?”

Ba ngày sau, tôi được cho xuất viện mà không có bất kỳ kế hoạch chăm sóc sức khỏe tinh thần nào, không tái khám, không hỗ trợ. Hệ thống y tế mà tôi từng tin sẽ che chở cho mình đã gửi đi thông điệp rõ ràng, lạnh lùng: sống sót đi, rồi tự mà xoay xở sau, một mình.

Tôi quay lại làm việc quá sớm, khi cả thân xác lẫn tinh thần vẫn còn đau đớn, bởi tôi cần tiền để sống. Cú sốc thuần túy đã nâng đỡ tôi trong vài tuần đầu, nhưng khi nó tan đi, những triệu chứng tâm lý bắt đầu trỗi dậy. Tôi trở lại cuộc sống cũ, đi trên những con phố nơi tôi đã lớn lên, nhưng mọi thứ bỗng tối tăm và hiểm nguy hơn. Chỉ cần một chiếc xe lao ra quá nhanh hay một tiếng nổ bất ngờ, bụng tôi lập tức thắt lại, đầu nặng trĩu, tay chân rung bần bật, bứt rứt không sao kiểm soát. Tôi cố bám víu vào những cách tự trấn an, hít thở, nghịch một món đồ nhỏ trong tay, nhưng hiếm khi đủ. Cuối cùng, tôi lại thở gấp, choáng váng, bị quăng ngược về ngày kinh hoàng ấy, như thể thế giới có thể sụp đổ bất cứ lúc nào, mà không hề có gì đỡ lấy tôi.

Photo by Oleh Malshakov/Getty Images

Không ít lần, tôi buộc phải tấp xe vào lề, nhắm chặt mắt lại, bịt tai, chỉ mong không ai nhìn thấy mình, không ai tiến lại gần chiếc xe. Hễ mở mắt ra, ánh nhìn tôi lập tức đảo loạn sang hai bên, căng cứng trong cơn cảnh giác tột độ. Tim tôi đập dồn dập, hòa nhịp với đôi tay và đầu gối run rẩy. Cảm giác như cả hệ thần kinh đang phát nổ, từ lồng ngực lan xuống bụng, dọc theo cánh tay, bẹn, cổ tay, đầu ngón tay, đầu ngón chân, một cơn hoảng loạn hoang dã đang căng mình chờ thoát ra.

Điều đáng sợ nhất là những ý nghĩ xâm nhập và những cơn ác mộng, sống động đến mức khiến tôi sợ rằng mình đang mất trí. Trong những giấc mơ ấy, viên đạn lách qua cửa kính và găm vào bụng con trai tôi, để lại thằng bé bất động ở hàng ghế sau, trong khi tôi lết qua những mảnh kính vỡ để chạm tới cơ thể con. Khi lái xe, tôi nghe thấy những tiếng súng tưởng tượng, và cậu con trai khỏe mạnh, xinh đẹp của tôi vẫn ngồi chờ phía sau, còn tôi thì loay hoay nhặt nhạnh những mảnh vỡ vụn của một tâm trí đã quá tải.

Rồi cuối cùng, tôi gục ngã. Sáu tháng sau vụ nổ súng, tôi ngừng làm việc để tập trung hồi phục khỏi chứng rối loạn căng thẳng sau sang chấn đã chiếm trọn cuộc đời mình.

Sau nhiều tháng rơi rụng, tan tác, bác sĩ tâm thần của tôi cuối cùng đã giới thiệu tôi đến chương trình điều trị ngoại trú chuyên sâu. Ở đó, tôi tham gia trị liệu nhóm hằng ngày cùng những người thực sự hiểu sang chấn; được tư vấn cá nhân với các chuyên gia lâm sàng chuyên về PTSD; dự những buổi rèn luyện kỹ năng tập trung vào các chiến lược đối phó; và được theo dõi tâm thần định kỳ để điều chỉnh thuốc men một cách cẩn trọng. Mục tiêu là mang lại sự hỗ trợ nhất quán, có cấu trúc, mà không cần nhập viện, để tôi vẫn được ở bên con trai mình.

Tất cả những điều ấy có lẽ đã giúp ích, nếu không phải vì các nhà trị liệu tại Kaiser Permanente, hệ thống y tế lớn của Mỹ chịu trách nhiệm toàn bộ việc chăm sóc sức khỏe cho tôi, đang đình công. Tôi xin được chuyển trị liệu sang một đơn vị bên ngoài, và yêu cầu ấy được chấp thuận. Thế nhưng hồ sơ y tế của tôi không được chuyển theo, buộc tôi phải bắt đầu lại quá trình đánh giá từ con số không. Tôi đơn độc trong một hệ thống lạnh lẽo, thờ ơ.

Điều họ hứa hẹn là sự giải thoát lâu dài khỏi những ký ức xâm nhập và trạng thái cảnh giác quá mức, những thứ định hình PTSD. Với tôi, đó giống như cơ hội cuối cùng.

Rồi, sau nhiều tháng bị giam cầm trong cơn hoảng loạn không hồi kết, không thấy lối thoát nào phía trước, tôi tình cờ bắt gặp một đoạn video chia sẻ trải nghiệm về kích thích từ xuyên sọ, hay TMS, một phương pháp điều trị lo âu, trầm cảm và PTSD. Khi người phụ nữ trong video ghi lại hành trình hồi phục khỏi trầm cảm của mình, tôi thấy ánh sáng dần trở lại trong đôi mắt cô qua từng khung hình, và đến cuối cùng, chính tôi cũng được thắp lên một tia hy vọng.

Qua việc tìm hiểu thêm, tôi dần hiểu cách mà phương pháp này vận hành. TMS là một liệu pháp không xâm lấn, trong đó một cuộn dây từ, đôi khi được tích hợp vào một chiếc mũ, được đặt lên da đầu. Thiết bị này phát ra những xung từ có định hướng, tác động vào vùng vỏ não trước trán, khu vực của não bộ gắn liền với trí nhớ, khả năng ra quyết định và điều hòa cảm xúc. Bằng cách điều chỉnh nhịp phát xung của các nơ-ron vỏ não, TMS gián tiếp tái cân chỉnh những mạch sâu hơn, như hạch hạnh nhân và hồi hải mã, vốn chi phối nỗi sợ và phản ứng căng thẳng.

Được thực hiện hằng ngày trong nhiều tuần, sự kích thích lặp đi lặp lại này được cho là giúp củng cố những đường dẫn thần kinh lành mạnh và làm suy yếu những đường dẫn lệch lạc. Điều hứa hẹn là sự giải thoát lâu dài khỏi những ký ức xâm nhập và trạng thái cảnh giác quá mức, những dấu ấn đặc trưng của PTSD. Với tôi, đó giống như cơ hội cuối cùng.

Tôi tìm được một phòng khám gần nơi ở, nhưng họ không chấp nhận bảo hiểm của tôi. Sợ đánh mất cơ hội, tôi gọi cho Hội đồng Bồi thường Nạn nhân bang California để hỏi liệu họ có chi trả cho hình thức điều trị sức khỏe tinh thần này không. Ban đầu, họ nói không. Nhưng tôi kiên trì đề nghị họ hỏi ý kiến trụ sở chính. Đến thứ Hai tuần sau, họ xác nhận tôi đủ điều kiện, và tôi đặt lịch hẹn đầu tiên.

Năm ngày một tuần, mỗi lần khoảng 20–40 phút, tôi ngồi trong một căn phòng điều trị nhỏ, ánh sáng mờ, với một thiết bị từ tính khẽ gõ nhịp lên hộp sọ. Những cuộn dây từ áp sát vào miếng đỡ hình số tám, được giữ cố định bởi một cánh tay kim loại, trong khi các kỹ thuật viên điều chỉnh và khóa chúng đúng vào vị trí chính xác trên đầu tôi. Nhạc thư giãn khe khẽ vang lên trong nền, cho đến khi những xung từ bắt đầu.

Các kỹ thuật viên TMS di chuyển quanh tôi, ấm áp và thân thiện. Cứ mỗi năm buổi, họ lại gắn các điện cực lên da đầu tôi để ghi điện não đồ (EEG), lập bản đồ các nhịp sóng alpha và beta riêng biệt của não tôi, hé lộ những khuôn mẫu ẩn sâu trong hệ thần kinh. Sau mỗi lần quét, cường độ được tăng dần. Đôi khi, điểm kích thích được chuyển sang vị trí khác trên đầu, hoặc tần số xung được nâng cao, mỗi nhịp đều nhắm chính xác vào các nơ-ron ở vùng vỏ não trước trán.

Con trai tôi đi cùng tôi trong hơn một nửa số buổi điều trị, và đội ngũ nhân viên dễ dàng thích nghi với nguồn năng lượng dồi dào của con. Một chiếc TV lớn chiếu liên tục những cảnh thiên nhiên, và khi con ở đó, tôi đeo tai nghe để thiền, còn con thì xem chương trình của mình.

Chậm rãi, tôi bắt đầu tin vào lòng tử tế, vào sự an toàn, vào những điều tốt đẹp lặng lẽ vẫn tồn tại.

Những xung TMS khẽ lách tách xuyên qua hộp sọ, khơi lên những cảm xúc, ký ức và phản ứng bị chôn vùi mà tôi đã né tránh suốt một thời gian dài, đôi khi đào lên những vết thương sâu hơn, để rồi cuối cùng tôi có thể bắt đầu chữa lành. Sự nhẹ nhõm đến từ từ: một thoáng bình yên ở đây, một tác nhân từng gây kích động nay lướt qua mà không làm tôi chao đảo ở kia. Mỗi lần nhận ra mình không còn phản ứng dữ dội với những âm thanh hay cảm giác từng áp đảo tôi, tôi lại sững sờ. Với nhịp điều trị đều đặn, khả năng neo mình trong hiện tại và không bị nỗi sợ cuốn đi của tôi ngày một vững vàng. Chỉ sau 15 buổi, làn sóng phản ứng dữ dội với âm thanh và cảm giác đã dịu xuống, như thể những bộ giảm thanh được gỡ khỏi tâm trí tôi, và những khoảnh khắc bình yên bắt đầu len lỏi vào từng ngày sống.

Tôi thường cảm thấy mình bị mắc kẹt trong chính tâm trí mình, ước gì có ai đó giúp tôi gỡ rối những nút thắt. Và đó chính là điều các nhà trị liệu TMS đã làm. Họ không chỉ áp dụng công nghệ; họ còn trao cho tôi sự khích lệ bền bỉ, nhắc tôi đối xử với bản thân bằng lòng trắc ẩn và sự chăm sóc. Sự nâng đỡ ấy, kết hợp với quá trình điều trị giúp tái cấu trúc não bộ, đã mở ra trong tôi những năng lực mà trước đây tôi chưa từng tin là có thể. Tôi không còn bị quăng vào những cơn hoảng loạn mỗi khi cảm nhận nỗi sợ; giờ đây, tôi nhận ra nó, neo mình bằng hơi thở, giữ bản thân đứng vững, điều mà trước TMS, tôi chưa bao giờ có đủ ngưỡng chịu đựng về cảm xúc hay thể chất để làm được.

Hôm nay, sau 40 buổi điều trị, tôi đối diện với thế giới bằng một sự cởi mở đầy tò mò, không còn tin rằng nó chỉ toàn hiểm nguy. Chậm rãi, tôi bắt đầu tin vào lòng tử tế, vào sự an toàn, vào những điều tốt đẹp lặng lẽ vẫn tồn tại. Những tác nhân kích hoạt trong tôi chưa biến mất hoàn toàn, nhưng chúng đã co lại thành một lực nhỏ bé đến mức tôi đã giành lại được cuộc đời mình. Kết quả EEG cuối cùng cho thấy sự cải thiện thần kinh rõ rệt, với các chỉ số PTSD và trầm cảm giảm đáng kể, với hai chỉ số này, càng thấp càng tốt. Sự tiến triển ấy cho tôi thêm khoảng thở và sức mạnh để đối diện với những phần gian nan nhất của hành trình chữa lành.

Tôi nhớ rất rõ cảm giác sau một buổi điều trị đặc biệt. Tôi vừa kết thúc bài thiền hằng ngày và bước ra khỏi tòa nhà thì tháo tai nghe Bluetooth ra để cất đi, trong lúc đeo kính râm, một hành động can đảm hiếm hoi với tôi, bởi trước đây tôi luôn giữ tai nghe trong tai để chặn thế giới bên ngoài. Hôm ấy, tôi nghe tiếng xe cộ trên đường cao tốc thật rõ, mà không còn làn sóng suy nghĩ ồn ào, lo âu dâng trào trong đầu. Tôi không chờ đợi một chiếc xe nổ máy bất thường hay một tiếng động lớn phá vỡ sự tĩnh lặng mong manh. Có lẽ lần đầu tiên trong suốt cả cuộc đời mình, tôi thực sự tận hưởng âm thanh của giao thông, một lời nhắc nhở giản dị mà mạnh mẽ rằng, sau tất cả, bình yên là điều có thể.

Sau khi sống sót qua một vụ xả súng khi đang ngồi trên xe, Madison Lamb đã tái thiết cuộc đời mình bằng hành trình phục hồi, chiêm nghiệm và lên tiếng vận động. Chính trong hành trình ấy, cô phát hiện ra một sức bền nội tâm mà trước đó cô chưa từng biết mình có.

Biên tập: Pam Weintraub

Nguồn: Aftershock | Tạp chí Psyche.co