Khoa học về việc tích góp oán giận

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Tâm trí con người dễ thân quen với sự đổ lỗi và bi quan.
• Trên khắp thế giới, các quốc gia đang chứng kiến sự gia tăng của những cảm xúc tiêu cực, nổi bật là lo âu, sợ hãi, buồn bã và tức giận.
• Lối tư duy này khiến những xúc phạm và ấm ức cứ bám riết lấy chúng ta.

Bộ não có xu hướng bám chặt lấy những lời xúc phạm và bất công. Tại sao cô ấy lại nói như vậy? Tôi thấy bị xúc phạm quá. Chúng ta thích ngồi “om” những bực dọc, lăn qua lăn lại trong bầu không khí của càu nhàu và hằn học. Sự hoài nghi mà ta nuôi dưỡng là một khuynh hướng bẩm sinh: con người chú ý nhiều hơn, nhớ lâu hơn và bị tác động mạnh hơn bởi thông tin hay sự kiện tiêu cực so với những điều tích cực hoặc trung tính, ngay cả khi tất cả đều có mức độ quan trọng như nhau. Ta chú tâm vào điều xấu, một lối nghĩ khiến những va chạm và oán giận cứ ở lại mãi trong lòng.

Image: Monster Ztudio/Shutterstock

Việc giữ chặt một mối hằn thù thường xuyên gắn liền với những hệ quả tiêu cực về sức khỏe tinh thần lẫn thể chất. Cảm giác oán trách và thói quen tích góp ấm ức có thể làm gia tăng căng thẳng, lo âu và trầm cảm. Sự bất lực trong việc buông bỏ một tổn thương bị cho là xúc phạm liên quan đến trạng thái cảm xúc tiêu cực dai dẳng và sự nhai đi nhai lại trong tâm trí. Oán giận mạn tính còn có thể làm suy yếu hệ miễn dịch, tạo điều kiện cho bệnh tật xâm nhập.

Một nghiên cứu đăng trên Qualitative Psychology đã chỉ ra nhiều thành tố của việc giữ oán, bao gồm: nhu cầu được xác nhận, cảm giác thượng tôn đạo đức, sự không thể buông bỏ, tính tiềm ẩn (hiện diện nhưng chưa được bộc lộ hay phát triển), việc cắt đứt quan hệ và những kỳ vọng cho tương lai. Việc ôm giữ oán giận có thể diễn ra theo vòng lặp, khi những ý nghĩ xâm nhập dai dẳng cản trở chất lượng cuộc sống. Những suy nghĩ tiêu cực về tổn thương và giận dữ có thể dịu bớt theo thời gian, nhưng chúng rất dễ được gọi trở lại, trồi lên ngay nơi tiền cảnh của tâm trí.

Rồi tâm trí tự đặt mình vào một vòng quay; mạng lưới chế độ mặc định, những vùng não liên kết với nhau, trở nên hoạt động mạnh hơn khi ta nghỉ ngơi hoặc suy nghĩ hướng nội, kiểu suy nghĩ mà ta nhai lại quá khứ hay lo lắng về tương lai. Mạng lưới này ít hoạt động hơn khi não bộ đang bận rộn với một nhiệm vụ hay kích thích bên ngoài, chẳng hạn khi vận hành máy móc nặng. Nó khởi động khi thói quen chiếm quyền điều khiển.

Hệ thống tự động này cho phép nỗi ấm ức ngâm mình trong tâm trí. Lối nghĩ bất mãn ấy giống với tư duy đổ lỗi, thậm chí có thể trở nên ngấm ngầm, mở lối dẫn tới tâm thế nạn nhân, nơi ta khoác lên mình vai trò của kẻ tử vì đạo. Ta oán trách và đổ lỗi, rồi bày ra vô vàn lý do cho nỗi khổ mình đang cảm.

Từ năm 2006 đến 2022, các quốc gia trên toàn thế giới chứng kiến sự gia tăng của kiểu tiêu cực này, lo âu, sợ hãi, buồn bã và tức giận là những điểm nhấn. Không lạ gì khi sự ngờ vực và thiếu văn minh lan rộng. Truyền thông và giới chính trị tiếp tay cho làn sóng tiêu cực; họ nuôi chúng ta bằng tin xấu vì lợi nhuận và quyền lực. Họ biết ta buộc phải cảnh giác với những mặt tối của cuộc sống; họ biết những điều tích cực thì phai nhanh, còn những điều xấu và oán giận thì để lại dấu ấn rất lâu.

Nhìn nhận mặt tiêu cực một cách thực tế
Nhìn khác đi về tính tiêu cực và trạng thái cảm xúc của mình có thể giúp ích. Người phương Tây thường né tránh những cảm xúc “khó” như buồn bã hay sợ hãi, nhưng chấp nhận chúng có thể khiến cuộc sống trôi chảy và chân thật hơn. Ta có thể học từ các xã hội mang tính tập thể, như ở Đông Á hay châu Phi. Ta có thể, giống như họ, trung tính hơn trước cảm xúc và trải nghiệm của mình. Trao cho những ý nghĩ buồn ít trọng lượng cảm xúc hơn và quan sát chúng từ một khoảng cách có thể hữu ích. Khi làm được điều đó, ta có lẽ sẽ ít tự thắt mình thành một nút rối bởi những mối hằn trong lòng.

Hành động tha thứ cũng có thể là một liều thuốc giải lành mạnh. Khi ta tha thứ và buông bỏ oán giận, ta có thể trải nghiệm sự an yên tích cực và những mối quan hệ tốt đẹp hơn. Tha thứ mang lại lợi ích cho cả tinh thần lẫn thể chất. Buông bỏ oán trách và dành cho người khác sự bao dung giúp ta ít giận dữ và khổ sở hơn, từ đó giảm căng thẳng, lo âu, và nâng đỡ sức khỏe tổng thể của mình.

Phỏng theo cuốn sách How to Be Less Miserable. Blackstone Publishing, 2025.

References

Examining the Lived Experience of Holding Grudges. American Psychological Association Qualitative Psychology. 2021. E. van Monsjou et al. 

Bearing grudges and physical health: relationship to smoking, cardiovascular health, and ulcers. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology. 2009. E. Messias et al. 

Granting forgiveness or harboring grudges: Implications for emotion, physiology, and health. Psychological Science. 2001. C. vanOyen Witvliet et al.

Tác giả: Lybi Ma

Nguồn: The Science of Grievance Collecting | Psychology Today