Tại sao bạn có thể cư xử như một đứa trẻ khi ở bên gia đình

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Những người trưởng thành đầy năng lực vẫn có thể quay về các khuôn mẫu thời thơ ấu khi ở trong bối cảnh gia đình. Điều này không phải là sự yếu đuối hay thất bại.
• Những tín hiệu quen thuộc từ môi trường tự động kích hoạt các cấu trúc phòng vệ cũ, hình thành từ thời tâm hồn bạn còn non trẻ.
• Nhận ra điều đó tạo nên quyền lựa chọn. Bạn không buộc phải hành động từ phần thoái lui ấy, ngay cả khi đang cảm thấy như vậy.

Bạn là một người chuyên nghiệp, đủ khả năng điều hành những dự án phức tạp và đưa ra các quyết định quan trọng. Thế nhưng chỉ cần bước vào nhà bố mẹ trong bữa tối Giáng sinh, chưa đầy hai mươi phút sau bạn đã thấy mình phải bảo vệ mọi lựa chọn cuộc đời trước anh trai, cảm giác bị mẹ chê trách, hay lại rơi vào cuộc ganh đua anh chị em y như thuở nhỏ.

Trong hơn hai mươi năm làm lâm sàng, tôi đã nghe vô vàn phiên bản của câu chuyện này. Những người trưởng thành vững vàng, vận hành cuộc sống rất ổn, bỗng thấy mình suy nghĩ và hành xử như một thiếu niên mỗi khi trở về với gia đình gốc.

Vậy điều gì đang diễn ra ở đây?

Image: BearFotos/Shutterstock

Kiến trúc của sự trở về trong tâm lý

Tâm hồn bạn đã hình thành cấu trúc nền tảng ngay bên trong hệ thống gia đình. Bạn học được phần nào của mình được chấp nhận, phần nào phải che giấu, làm sao để được chú ý, làm sao để thấy an toàn. Những khuôn mẫu ấy ăn sâu, không chỉ như ký ức, mà như những phản ứng tâm lý tự động.

Khi bạn trở lại bối cảnh gia đình, dù đã cách hàng chục năm, các khuôn mẫu cũ vẫn được đánh thức. Không phải vì anh chị em “khiến bạn” thoái lui, mà vì những tín hiệu quen thuộc từ môi trường tự động chạm vào các cấu trúc phòng vệ bạn từng dựng lên ở đó.

Em gái buông một câu về cân nặng của bạn? Bỗng nhiên bạn lại thành đứa trẻ mười ba tuổi, thấy mình thiếu sót và phải chống đỡ, dù ngoài kia bạn là người trưởng thành tự tin, vốn có mối quan hệ lành mạnh với cơ thể mình. Cha đưa ra một lời phê bình nhẹ về sự nghiệp? Bạn lập tức giải thích, biện minh như một thiếu niên khao khát được công nhận, dù bạn đã thành đạt và chẳng cần phải chứng tỏ gì nữa.

Câu hỏi tôi thường cùng thân chủ khám phá là: thực sự điều gì đang sụp xuống khi bạn thoái lui?

Sự phân mảnh của trật tự nội tâm

Triết học cổ xưa mang đến một sự sáng tỏ bất ngờ. Plato từng nói về ba phần căn bản của tâm hồn: lý trí, tinh thần hay cảm xúc, và bản năng ham muốn. Trong đời sống trưởng thành, khi bạn vận hành tốt, ba phần ấy đạt tới một mức hòa hợp tương đối.

Nhưng bối cảnh gia đình lại làm sự hòa hợp ấy rạn vỡ. Lực kéo thoái lui kích hoạt những khuôn mẫu cũ, thời mà ba phần ấy chưa được kết nối: bạn khao khát được thừa nhận và yêu thương, cần cảm giác an toàn, trong khi khả năng phán đoán của chính mình còn non nớt hoặc chưa từng được tôn trọng.

Thứ sụp đổ chính là điều tôi gọi là năng lực tự trị nội tâm – cảm giác ổn định về con người bạn vượt lên trên mọi hoàn cảnh. Bạn có nó trong công việc, bên bạn bè, trong phần lớn không gian sống. Nhưng nó tan đi bên bàn ăn gia đình. Không hoàn toàn, nhưng đủ để bạn hành xử từ phần phân mảnh ấy, thay vì từ con người trưởng thành đã được kết nối trọn vẹn. 

Nhận diện để mở ra một khoảng trống

Trong công việc lâm sàng của mình, tôi nhận ra rằng chỉ cần nhận biết những khuôn mẫu phòng vệ ngay khi chúng xuất hiện, thậm chí chưa cần thay đổi gì cả, cũng đã làm giảm sức mạnh tự động của chúng. Khoảnh khắc bạn có thể nghĩ: “Mình đang thoái lui rồi,” là bạn đã tạo được một khoảng cách với chính khuôn mẫu ấy.

Sự nhận biết đó trông như thế nào? Thường cơ thể là nơi lên tiếng trước: một sự căng lại nơi ngực hay cổ họng, hơi thở nông, cảm giác mình nhỏ bé hơn, trẻ hơn, cái thắt quen thuộc trong dạ dày mà đã rất lâu bạn không còn thấy.

Về cảm xúc, bạn nhận ra những phản ứng vượt quá mức cần thiết. Cơn giận dường như quá lớn. Nỗi lo không tương xứng với thực tế. Cảm giác bị chê trách dù lời nói rất trung tính. Nhu cầu cấp bách phải chứng minh bản thân hay bảo vệ những lựa chọn vốn chẳng cần biện hộ.

Về hành vi, bạn có thể bắt gặp mình quay lại những vai cũ trong gia đình: người hòa giải, kẻ bị đổ lỗi, hay đứa con hoàn hảo. Hoặc bỗng cạnh tranh với anh chị em vì những chuyện vụn vặt. Hoặc tìm kiếm một sự công nhận mà thật ra bạn không còn cần nữa.

Bạn có thể nhận ra điều đó ngay trong khoảnh khắc đang diễn ra, chứ không chỉ khi đã lái xe về nhà trong ấm ức? Bởi chính sự nhận ra ấy mở ra quyền lựa chọn.

Con người trưởng thành bên trong không biến mất

Bản thể trưởng thành đã được kết nối của bạn không hề biến mất trong lúc thoái lui. Nó chỉ tạm thời bị che khuất bởi những khuôn mẫu cũ. Nhưng nó vẫn ở đó.

Bạn đã dành bao năm để xây dựng một cái tôi vững vàng: khả năng phán đoán chín chắn, sự ổn định cảm xúc, năng lực hiểu mình muốn gì. Tất cả không bốc hơi chỉ vì bạn đang ngồi bên bàn ăn thời thơ ấu. Chỉ là trong khoảnh khắc ấy, nó chưa hoàn toàn nắm quyền điều khiển.

Những khuôn mẫu xưa có thể đang rất mạnh mẽ. Nhưng con người trưởng thành trong bạn vẫn hiện diện, vẫn quan sát, vẫn có khả năng lựa chọn ngay cả khi đang ở trạng thái thoái lui một phần.

Liệu bạn có thể giữ đủ kết nối với bản thể ấy để còn chút quyền quyết định cách mình đáp lại? Anh trai có thể kích hoạt lối mòn cũ. Mẹ có thể khơi lên cảm giác quen thuộc rằng mình chưa bao giờ đủ tốt. Nhưng bạn có nhất thiết phải hành động từ những điểm bị kích hoạt đó không?

Luôn có một khoảng trống giữa việc cảm thấy khuôn mẫu cũ trỗi dậy và việc hành xử theo nó. Khoảng trống ấy là nơi con người trưởng thành trong bạn cư ngụ. Đó chính là nơi tự do, dù nhỏ bé, vẫn còn tồn tại.

Tuần này mang đến điều gì

Tôi sẽ không nói rằng bạn có thể ngăn chặn hoàn toàn sự thoái lui. Những khuôn mẫu ấy quá sâu, còn bối cảnh gia đình thì quá mạnh mẽ. Nếu tuần này bạn trở về những buổi sum họp, có lẽ bạn vẫn sẽ thoái lui ít nhiều. Điều đó hoàn toàn bình thường và không có gì sai.

Điều bạn có thể làm là: nhận ra khi nó đang xảy đến. Hãy cảm thấy đôi chân mình chạm đất, rất thật, rất cụ thể, để giữ sợi dây nối với cơ thể và con người trưởng thành của bạn. Nhớ lấy một điều về con người bạn đã trở thành. Và chọn ít nhất một cách đáp lại bằng ý thức, thay vì phản ứng theo thói quen cũ.

Bạn sẽ không hoàn hảo. Có thể bạn sẽ hành xử y hệt như năm mười lăm tuổi. Nhưng đó chỉ là dữ liệu, không phải thất bại. Nó cho bạn thấy những khuôn mẫu sâu thẳm vẫn còn đang trú ngụ ở đâu.

Gia đình bạn vẫn sẽ là chính họ. Nhưng bạn có nhiều quyền lựa chọn hơn bạn nghĩ trước lực kéo của sự thoái lui. Không phải vô hạn, nhưng là đủ.

Trong thiên đối thoại Phaedo [115c-d], Plato để Socrates nói một sự phân biệt rất quan trọng. Khi bạn bè hỏi nên chôn cất ông thế nào, Socrates đáp rằng họ có thể chôn cơ thể ông theo bất cứ cách nào họ muốn, nhưng đừng nhầm lẫn cơ thể ấy với con người thật của ông. “Hãy cứ an lòng,” ông nói, “và hãy bảo rằng các bạn chỉ chôn thân xác tôi thôi, rồi muốn làm gì với nó theo tập tục và điều các bạn cho là tốt nhất.”

Ý ở đây không phải chuyện chết chóc hay mai táng. Mà là sự khác biệt giữa những gì xảy đến với ta, kể cả trong thân thể và cảm xúc, với con người thật ở tầng sâu nhất. Gia đình có thể kích hoạt những khuôn mẫu cũ. Môi trường có thể đánh thức các phản ứng thoái lui. Nhưng điều đó không đồng nghĩa rằng bản thể cốt lõi của bạn sụp đổ hay biến mất.

Bạn vẫn ở đó. Câu hỏi chỉ là liệu bạn có nhớ được điều ấy không, ngay cả – và nhất là – khi mọi thứ trong hoàn cảnh đang kéo bạn vào sự lãng quên. 

Tác giả: Chester H. Sunde, Psy.D.

Nguồn: Why You Can Act Like a Child Around Your Family | Psychology Today