Vì sao đau khổ đến thế nhưng người ta vẫn ngại đổi thay?

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Hầu hết chúng ta đều khao khát thay đổi. Nhưng ta cứ mãi dậm chân tại chỗ chỉ vì một trong ba phép tính dưới đây vẫn chưa tìm được lời giải.
• Khi sự tò mò, khám phá lớn hơn cảm giác muốn an toàn, bạn sẽ dám đặt dấu chấm hỏi cho những lối mòn mà mình từng khẳng định chắc nịch.
• Người ta không thay đổi chỉ vì đau khổ. Người ta chỉ thực sự thay đổi khi nỗi đau đó đã vượt quá sức chịu đựng của những thói quen thân thuộc.
• Khi tình yêu thương lớn hơn nỗi sợ hãi, bạn mới đủ kiên nhẫn bước tiếp trên con đường để tạo nên một sự chuyển biến thực sự sâu sắc từ gốc rễ.

Đồng tác giả: Galit Romanelli

Rất nhiều người tìm đến chúng tôi khi đang rơi vào trạng thái bế tắc. Họ mắc kẹt trong các mối quan hệ, mắc kẹt trong một vai diễn, hoặc mắc kẹt trong chính câu chuyện họ tự kể về bản thân mình. Họ đau khổ, nhưng lại chẳng thể nhúc nhích. Suốt một thời gian dài, chúng tôi từng lầm tưởng vấn đề là do họ chưa đủ khát khao hướng tới một điều gì đó khác tốt đẹp hơn. Nhưng chúng tôi đã sai. Ai cũng muốn thay đổi cả. Họ vẫn giậm chân tại chỗ chỉ là vì một vài con số trong "phép tính cuộc đời" vẫn chưa thể cân bằng.

Chúng tôi đã đồng hành và giúp đỡ nhiều cặp đôi cũng như các bạn đời thay đổi suốt một thời gian dài. Với tư cách là một chuyên gia trị liệu hệ thống, tôi từng viết về cách mà một sự thay đổi bền vững thực sự diễn ra như thế nào. Giờ đây, chúng tôi cùng nhau phát triển nó dựa trên "hành trình của người hùng trong mối quan hệ". Chúng tôi đang học cách khái quát hóa và đơn giản hóa nó thành một khái niệm gọi là: Phép tính của các mối quan hệ. Trước đây, chúng tôi đã từng xuất bản bài viết về phép tính hệ thống trong chuyện chăn gối. Lần này, chúng tôi muốn đi xa hơn để tìm hiểu về phép tính hệ thống của sự thay đổi.

Mỗi chúng ta là một sinh mệnh phức tạp và khác biệt. Thế nhưng, hành trình thay đổi của con người luôn có một bản thiết kế chung. Nhà thần thoại học Joseph Campbell gọi đó là "hành trình của người hùng" (monomyth), một người hùng với nghìn khuôn mặt. Đằng sau mỗi câu chuyện chuyển mình của một ai đó, ta đều có thể tìm thấy một hình mẫu hoặc một quy luật chung. Và đây chính là đóng góp nhỏ bé của chúng tôi vào quy luật ấy: phép tính hệ thống đơn giản cho một sự thay đổi sâu sắc mang tính toàn diện.

Thay đổi không gói gọn trong một phép tính, mà là cả ba. Người ta cứ mãi kẹt lại vì họ thiếu mất một trong ba mảnh ghép này, và chỉ một thôi thì chưa bao giờ là đủ. Bạn cần cả ba phép tính này vận hành cùng một lúc để tạo nên sự thay đổi sâu sắc cho cả bản thân lẫn môi trường xung quanh, điều mà trong lý thuyết hệ thống gọi là "sự thay đổi cấp độ hai" (thay đổi về mặt chất).

Source: Assael Romanelli 

Phép tính đầu tiên: Khi sự tò mò lớn hơn cảm giác an toàn (Tò mò > An phận)

Hầu hết các cặp đôi chẳng bao giờ tìm đến chuyên gia trị liệu. Họ mặc định rằng cuộc sống hôn nhân vốn dĩ là như thế. Có thể họ từng chứng kiến cha mẹ mình sống trong một cuộc hôn nhân ngột ngạt, và giờ đây họ cũng đang lặp lại vết xe đổ đó. Sự an phận tự nhủ rằng mọi chuyện bao năm qua vẫn thế, và sẽ chẳng có gì thay đổi được đâu. Cảm giác chắc chắn, an phận ấy chính là trạng thái cân bằng trì trệ của tâm lý. Nó giống như một dấu chấm than kết thúc mọi trải nghiệm trong đời.

Thế rồi một ngày, có một điều gì đó xuất hiện và làm nứt rạn niềm tin kiên cố ấy. Khoảnh khắc ấy, bạn chợt khựng lại: Khoan đã. Liệu mọi chuyện có nhất thiết phải như thế này không? Có cách nào khác tốt hơn không? Đó là lúc bạn dám đặt một dấu chấm hỏi vào nơi vốn dĩ từng là một dấu chấm than đóng khung, định đoạt.

Và điều có thể làm mềm lòng dấu chấm than khô khốc ấy, biến nó thành một dấu chấm hỏi mở lòng, chính là "sự dạo chơi". Sự dạo chơi, tìm tòi chính là chất bôi trơn cho mọi mối quan hệ. Nó giữ cho bạn không bị mắc kẹt, tạo không gian để bao dung cho những lỗi lầm, và cho phép bạn tò mò, mơ mộng về một cuộc đời mà bạn từng từ bỏ việc hình dung. Khi dấu chấm hỏi trong lòng lớn dần và lấn át dấu chấm than cam chịu, bạn đã chính thức bước vào hành trình của người hùng. Bạn bắt đầu lắng nghe thấy tiếng gọi thì thầm từ bên trong: rằng mối quan hệ này (hay chính cuộc đời này) hoàn toàn có thể sang một trang mới.

Phép tính thứ hai: Khi nỗi đau lớn hơn những gì thân thuộc (Đau khổ > Thói quen)

Sự tò mò có thể mở ra cánh cửa dẫn lối, nhưng nó chưa đủ sức thôi thúc đôi chân bạn bước qua ngưỡng cửa ấy. Rất nhiều người vẫn luôn tự hỏi liệu mọi chuyện có thể khác đi không, nhưng rồi họ vẫn chọn đứng yên tại chỗ. Họ ở lại vì nỗi đau họ đang gánh chịu vẫn chưa đủ lớn để vượt qua những gì đã quá đỗi quen thuộc. Nói theo ngôn ngữ của tâm lý học hệ thống, những gì họ mất đi khi thay đổi vẫn chưa đáng sợ bằng những "lợi ích ngầm" mà họ nhận được khi giữ nguyên hiện trạng.

Hãy để ý xem, thứ níu chân họ lại hoàn toàn không phải là niềm hạnh phúc. Chẳng có chút niềm vui nào trong một mối quan hệ tồi tệ, và trong một mối quan hệ độc hại, bạo hành thì lại càng không có sự bình yên. Thứ xích họ lại chính là cảm giác thân thuộc. Vì đó là tất cả những gì họ biết. Đôi khi, đó lại là cách hành xử duy nhất mà họ được chứng kiến từ bé đến lớn. Chỉ khi nỗi đau cuối cùng đã lớn hơn cả những thói quen cũ kỹ, khi những mệt mỏi, tổn thương nặng nề hơn chút an toàn giả tạo, bạn mới thực sự bước qua ranh giới. Bạn mới dám ngồi lại để có một cuộc trò chuyện thẳng thắn, dẫu đau lòng, với người bạn đời của mình. Bạn mới chịu tìm đến chuyên gia trị liệu. Bạn mới chịu lật mở một cuốn sách. Bạn mới dám thử những điều mình chưa từng làm trước đây. Hay đơn giản là bạn mới chịu ngồi đọc một bài viết về sự thay đổi.

Phép tính thứ ba: Khi tình yêu lớn hơn nỗi sợ hãi (Yêu thương > Sợ hãi)

Bước qua ngưỡng cửa ấy chưa phải là vạch đích. Con đường phía trước còn rất dài. Hệ thống cũ kỹ xung quanh sẽ luôn tìm cách kéo bạn trở lại chiếc khuôn cũ của ngày xưa. Sẽ chẳng có tiếng vỗ tay nào cho sự thay đổi này đâu. Người bạn đời của bạn sẽ không tán thưởng, và những người xung quanh có thể sẽ phản kháng. Đó chính là giai đoạn thử thách, một hành trình đầy cam go với cả những người đồng hành lẫn những lực cản.

Thứ duy nhất giữ cho đôi chân bạn tiếp tục vững bước khi nỗi sợ ập về, và chắc chắn nó sẽ luôn quay lại, chính là tình yêu thương. Không phải kiểu tình yêu sáo rỗng trên những tấm thiệp chúc mừng, mà là một tình yêu tự thân sâu sắc và vững chãi.

Đó là tình yêu dành cho chính bản thân bạn. Yêu cả những góc khuất mà bấy lâu nay bạn cố giấu kín, yêu cả những phần tổn thương, tăm tối bên trong mình. Bạn chỉ có thể nhận được bấy nhiêu tình yêu tương xứng với lượng yêu thương mà bạn tự dành cho bản thân. Vì vậy, càng biết ôm ấp những mảnh vỡ của chính mình, bạn càng có thêm nhiều nhiên liệu để đi tiếp đường dài. Khi tình yêu trong bạn lớn hơn nỗi sợ hãi, bạn mới đủ kiên trì ở lại trên con đường này cho đến khi sự thay đổi thực sự, sâu sắc từ gốc rễ được diễn ra. Đó không chỉ đơn thuần là việc thay đổi một vài hành vi bên ngoài. Đó là một cách nhìn nhận hoàn toàn mới về bản thân, về người bạn đời và về cuộc hôn nhân của chính mình. Đó mới là sự thay đổi mang tính chuyển hóa toàn diện.

Ráp cả ba điều này lại với nhau, bạn sẽ có được phép tính hệ thống của sự thay đổi:

• Tò mò > An phận
• Đau khổ > Thói quen
• Yêu thương > Sợ hãi

Khi bạn đặt chúng chồng lên nhau, tổng hòa của chúng sẽ tạo nên một điều gì đó vĩ đại hơn rất nhiều. Khi cả ba phép tính này đồng thời có lời giải, cái bạn nhận được không chỉ là sự thay đổi. Các bạn sẽ cảm thấy sự tự do, tự tại bên nhau. Đó chính là sự cộng hưởng tuyệt vời từ ba phép tính, và cũng là đích đến cuối cùng của cả hành trình.

Bây giờ, hãy thử soi rọi chính mình vào phép tính này xem:

• Sự tò mò trong bạn đã lớn hơn cảm giác an phận chưa?
• Nỗi đau của bạn đã vượt qua những thói quen cũ kỹ chưa?
• Tình yêu trong bạn có đang lớn hơn nỗi sợ hãi không?

Nếu cần, bạn có thể tự chấm điểm từ 1 đến 10 cho từng cảm xúc để nhìn rõ hơn các phép tính của mình. Hãy chia sẻ kết quả này với người bạn đời (hoặc một người bạn mà bạn thực sự tin tưởng). Hãy chiêm nghiệm xem mình đang bị "tắc đường" ở phép tính nào. Nơi nào bạn bị kẹt, nơi đó chính là phần bài tập cuộc đời mà bạn cần chuyển hóa. Hãy đặt một dấu chấm hỏi vào nơi bạn đã sống quá lâu với một dấu chấm than định mệnh, và bắt đầu giải bài toán của đời mình.

Tác giả: Assael Romanelli Ph.D., LCSW | Psychology Today