Vì sao một số người từng trải qua sang chấn không thể khóc

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Sang chấn chủ động làm nhỏ tiếng một phần trải nghiệm của ta để giúp ta sống sót qua điều không thể chịu đựng.
• Hệ thần kinh làm câm lặng cảm xúc, cảm giác hoặc ký ức, giống như một kỹ sư âm thanh tắt bớt các kênh trên bàn điều khiển.
• Chữa lành không phải là “đập vỡ” các hàng rào phòng vệ, mà là dịu dàng dạy cho hệ thống biết rằng giờ đây đã an toàn để cảm nhận lại.
• Giống như những phím đàn piano bị kẹt, các phản ứng sang chấn có thể được gỡ ra một cách cẩn trọng bằng sự chú ý vừa đủ, đầy trắc ẩn.

Bạn đã từng ở đó rồi. Đám tang mà nước mắt không chịu rơi. Cuộc chia tay trôi qua như chẳng để lại gì. Khoảnh khắc ai đó hỏi: “Bạn ổn chứ?”, và bạn chợt nhận ra mình thực sự không cảm thấy gì cả. Có lẽ bạn tự hỏi: Mình bị sao vậy? Nhưng sự thật là thế này: Không có gì sai với bạn cả. Những gì bạn trải qua không phải là trục trặc. Đó là một kỳ công của cơ chế sinh tồn.

Vấn đề con linh dương

Vào những năm 1970, một nhà sinh vật học – vật lý trẻ tên là Peter Levine đã nhận ra một điều rất lạ. Động vật hoang dã thường xuyên đối mặt với nguy hiểm chết người, bị săn đuổi, thoát chết trong gang tấc, nhưng chúng không mắc PTSD. Linh dương không có hồi tưởng ám ảnh. Ngựa vằn không trở nên tê liệt cảm xúc.

Điều Levine quan sát được là thế này: Sau một lần thoát chết, những con vật săn mồi làm một việc rất kỳ lạ. Chúng run rẩy. Chúng lắc người, đôi khi dữ dội, trong vài phút. Rồi chúng đứng dậy, lắc mình thêm một lần nữa, và quay lại gặm cỏ như thể chưa có chuyện gì xảy ra.

Con người hiếm khi làm vậy. Khi tai nạn kết thúc, khi cuộc tấn công đã qua, khi ta thoát khỏi đám cháy, ta “giữ cho mình ổn”. Ta nói: “Tôi ổn mà.” Ta trả lời câu hỏi. Ta cư xử bình thường. Và theo Levine, chính điều đó mới là vấn đề.

Ảnh: Đôi khi, tâm trí tự vặn nhỏ âm lượng xuống, không phải vì ta đã hỏng, mà vì ta đang cố gắng sống sót.

Source: Dall.e

Kỹ sư âm thanh trong đầu bạn

Khi trải nghiệm vượt quá sức chịu đựng của hệ thần kinh, não bộ sẽ đưa ra một phép tính cực nhanh. Nó trở thành, theo đúng nghĩa, một kỹ sư âm thanh đang ở trong khủng hoảng, vội vã kéo tụt các cần gạt trên bàn trộn.

Nỗi đau buồn? Bị tắt tiếng.
Nỗi sợ? Bị làm câm lặng.
Chính ký ức ấy? Bị bẻ vụn thành những mảnh rời rạc, không còn liền mạch.

Đây không phải là lỗi. Đây là một tính năng. Người phụ nữ không cảm thấy gì khi chạy thoát khỏi tòa nhà đang cháy không hề “hỏng”. Hệ thần kinh của cô ấy đã đưa ra một quyết định: cảm xúc lúc đó sẽ làm chậm bước chân. Người lính kể về chiến trường bằng giọng điệu khô khan như đọc danh sách mua sắm không hề khiếm khuyết. Tâm trí anh đã học rằng việc nối cảm xúc vào lời nói là quá nguy hiểm. Sự tê liệt ấy đã giữ bạn sống sót. Nó đưa bạn vượt qua. Nhưng điều đáng chú ý là thế này: Hệ thống đã cứu bạn ấy không hề biết rằng tình trạng khẩn cấp đã kết thúc. Nó vẫn đang kéo các cần gạt xuống. Vẫn đang tắt bớt các kênh. Vẫn đang chờ một tín hiệu rằng: Giờ thì an toàn rồi.

Bàn phím

Tôi dần nghĩ về điều này như một vấn đề “bàn phím bị kẹt”, một khung khái niệm mà tôi đào sâu trong The Healing Trauma Workbook. Ý tưởng đằng sau phép ẩn dụ bàn phím khá đơn giản. Hãy hình dung thế giới nội tâm của bạn như một cây đàn piano, nơi mỗi phím đàn đại diện cho một kênh tồn tại: cảm giác, hình ảnh, cảm xúc, hành vi, ý nghĩa.

Trong đời sống bình thường, ta chơi tất cả các phím ấy. Ta cảm nhận thế giới (cảm giác). Ta nhìn thấy những hình ảnh trong đó (hình ảnh). Ta có cảm xúc và tình cảm (cảm xúc). Ta hành động (hành vi). Và ta có khả năng gán cho thế giới những ý nghĩa (ý nghĩa). Tất cả hòa quyện, chảy trôi cùng nhau để tạo thành một chỉnh thể liền mạch.

Sang chấn làm câm lặng một vài phím đàn. Những phần nào đó trong ta có thể bị kẹt ở trạng thái bật hoặc tắt.

Tôi từng làm việc với một người đàn ông*, một nhà thầu xây dựng ngoài năm mươi, thân hình rắn rỏi của người đã dành hàng chục năm nâng vác nặng nhọc, người đã không khóc suốt 30 năm. Không khóc trong đám tang cha mình. Không khóc khi ly hôn. Không khóc cả lúc con gái chào đời.

Ông không hề lạnh lùng; những người quen biết đều mô tả ông là ấm áp, hào phóng và hài hước. Nhưng ở đâu đó trên hành trình đời sống, phím đàn của nỗi đau buồn đã bị kẹt ở vị trí tắt. Một cơ chế bảo vệ được cài đặt từ thuở ấu thơ, và đã quên cách buông ra.

Đôi khi, thứ im lặng lại là cơn giận. Đôi khi là niềm vui. Đôi khi là chính cơ thể, cảm giác lạ lùng như thể bạn đang đứng sau một tấm kính, nhìn cuộc đời mình trôi qua.

Và đôi khi, sang chấn không hề tắt phím nào cả. Đôi khi nó làm kẹt tất cả ở mức tối đa: những hồi tưởng không chịu dừng, cơn thịnh nộ bùng lên chẳng vì đâu, sự cảnh giác quét khắp mọi căn phòng.

image: panitanphoto/Shutterstock

Sự điều liều  

Điều không hiệu quả là: ép phím đàn phải vang lên. Hệ thần kinh đã tắt nó vì một lý do chính đáng. Như Bessel van der Kolk viết trong The Body Keeps the Score (Tựa tiếng Việt: Sang chấn tâm lý, hiểu để chữa lành: https://s.shopee.vn/70DoNk6LzP), sang chấn không được lưu trữ dưới dạng câu chuyện. Nó được lưu trong cơ thể. Bạn không thể “nói cho xong” một điều vốn chưa bao giờ được cất giữ bằng lời.

Điều có tác dụng là giành lại niềm tin của hệ thống. Các nhà lâm sàng gọi điều này là sự điều liều, đưa vào những liều nhỏ, vừa sức, của trải nghiệm từng quá sức chịu đựng. Một khoảnh khắc buồn đau, rồi quay lại vùng an toàn. Một tia giận dữ thoáng qua, rồi tiếp đất. Nó ít giống việc phá vỡ một bức tường, và giống hơn việc làm ấm những ngón tay bị cóng: chậm rãi, dịu dàng, để dòng chảy quay trở lại theo nhịp riêng của nó.

Người đàn ông ấy? Phải mất tám tháng. Một chiều thứ Năm, trong phòng làm việc của tôi, khi chúng tôi đang nói về những chuyện chẳng có gì đặc biệt, chiếc xe tải của ông, một công trình, thời tiết, mắt ông bỗng ngấn nước. Ông trông sững sờ, gần như bối rối. “Tôi không biết nước mắt này từ đâu ra,” ông nói. Tôi thì biết. Một phím đàn đã được gỡ kẹt.

Bàn phím đầy đủ

Khi điều đó xảy ra và nó thực sự xảy ra, một điều kỳ diệu xuất hiện. Con người không chỉ thấy khá hơn. Họ cảm nhận được nhiều hơn. Nỗi đau buồn từng né tránh, đúng vậy. Nhưng cả những khoái cảm đã lãng quên. Niềm vui đã biến mất. Toàn bộ phổ cảm xúc mà một con người có thể trải nghiệm.

Bàn phím của bạn đã bị làm câm lặng vì một lý do chính đáng. Với sự kiên nhẫn, từng nốt nhạc bị im tiếng đều có thể tìm lại giọng của mình. Bạn chưa bao giờ bị hỏng. Bạn chỉ đang cố sống sót.

Nếu sự tê liệt cảm xúc đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống của bạn, hãy cân nhắc tìm đến một nhà trị liệu hiểu biết về sang chấn. Somatic Experiencing, EMDR, và liệu pháp tâm lý cảm giác–vận động tập trung trực tiếp vào những gốc rễ sang chấn nằm trong cơ thể. 

Đây là một phần của chuỗi bài viết về Mô hình Ba Bảng trong chữa lành sang chấn. Phần tiếp theo: Phòng Họp, điều gì xảy ra khi sang chấn làm ta vỡ thành những tiếng nói nội tâm đối chọi nhau, và cách đưa chúng trở lại cùng một bàn.

*Các chi tiết lâm sàng là sự tổng hợp; thông tin nhận dạng đã được thay đổi. 

References

Wong, A. J. (2025). The Healing Trauma Workbook: A Roadmap to Help You Move Forward After Trauma. San Rafael, CA: Heartfulness Press.

van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.

Levine, P. A. (1997). Waking the Tiger: Healing Trauma. North Atlantic Books.

Tác giả: Albert Wong Ph.D.

Nguồn: Why Some Trauma Survivors Can't Cry | Psychology Today