Vì sao những điều khó chịu vụn vặt bào mòn tình yêu đôi lứa

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Trong một cuộc khảo sát, 33% số người tham gia cho biết bạn đời của họ là “người gây khó chịu nhất mà họ từng biết”.
• Sự khó chịu với bạn đời thường được xem là điều không thể tránh khỏi và chẳng đáng kể trong cuộc sống chung.
• Sự khó chịu có thể chiếm lấy sự chú ý của chúng ta và khơi dậy những cảm xúc tiêu cực.

Chúng ta thường quyết định rằng mình không thích một ai đó, một đồng nghiệp, một người quen, một diễn viên hay một người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội, chỉ đơn giản vì họ khiến chúng ta cảm thấy “khó chịu” hoặc “bực bội”. Thói quen vuốt tóc, khịt mũi, nuốt nước bọt hay cách cười của một người cũng có thể đủ để chúng ta muốn hạn chế tiếp xúc với họ. Chừng nào sự bực bội ấy vẫn được kiềm chế khi chúng ta buộc phải tiếp xúc, không biến thành thái độ thô lỗ, thì dường như chẳng cần phải suy nghĩ thêm về nó. Những phản ứng mang tính cá nhân, rất riêng của chúng ta trước người khác góp phần định hình sở thích và ác cảm của mỗi người, cũng giống như cảm nhận thẩm mỹ chủ quan quyết định ai là người chúng ta thấy hấp dẫn, và ai thì không.

Sự khó chịu trong những mối quan hệ thân mật

Sự khó chịu đối với những người gần gũi với chúng ta, những người thân trong gia đình, những người cùng chúng ta chung sống, ngủ nghỉ, ăn uống và vui đùa, lại là một chuyện hoàn toàn khác. Với họ, chúng ta thường chẳng buồn che giấu sự khó chịu của mình. Sự thân thuộc khiến chúng ta gỡ bỏ lớp màng lọc trong giao tiếp xã hội, vì thế chúng ta không ngại bộc lộ sự không hài lòng. Thậm chí, chúng ta còn có thể công kích đối phương bằng những lời như: “Sao anh/em phiền phức thế!”. Sự bực bội ấy chiếm lấy sự chú ý của chúng ta, khiến chúng ta không tài nào phớt lờ được. Một trong những thời điểm dễ xảy ra tình trạng này là giai đoạn vị thành niên, khi trẻ cảm thấy gần như mọi việc cha mẹ làm đều vô cùng khó chịu. Chỉ cần ở chung phòng với cha mẹ, nghe họ lẩm bẩm một mình khi nấu ăn hay dọn dẹp, cọ hai bàn chân vào nhau lúc xem tivi, thở hắt ra hoặc bật cười khi nghe kể chuyện, cũng có thể khiến một thiếu niên rơi vào trạng thái bực bội tột độ. Sự khó chịu ấy có thể khiến trẻ cảm thấy như thể toàn bộ con người cha mẹ đang bị chỉ trích sâu sắc, dù khi được yêu cầu giải thích cụ thể, trẻ lại khó diễn đạt điều mình không hài lòng ngoài câu nói: “Bố mẹ thật là phiền phức!”.

Một động lực tâm lý khác có ý nghĩa đặc biệt quan trọng là sự khó chịu giữa các cặp đôi. Trong quan hệ tình cảm, chúng ta thường kỳ vọng bạn đời sẽ có mức độ chấp nhận cao hơn đối với những khía cạnh thuộc về cơ thể mình vốn có thể khiến người khác cảm thấy ghê ngại, chẳng hạn như mùi cơ thể, dịch nhầy trong mũi hay việc xì hơi. Thế nhưng, theo một cuộc khảo sát trên 2.000 người được Hiệp hội Tâm lý học Anh đề cập vào năm 2021, một phần ba số người tham gia (33%) cho rằng “người bạn đời quan trọng” của họ là “người gây khó chịu nhất mà họ từng biết”.[1] Những thói quen rất riêng mà chúng ta có thể dễ dàng chấp nhận ở người khác lại có thể khơi dậy sự bực bội dữ dội khi xuất hiện ở bạn đời. Có lẽ điều này là do chúng ta khó tránh khỏi những thói quen ấy hơn, đồng thời cũng đặt ra những tiêu chuẩn cao hơn về mức độ mà mình có thể chịu đựng chúng.

Image by Alexas_Fotos from Pixabay

Những lời khuyên sai lệch về cách xử lý sự khó chịu trong hôn nhân

Lời khuyên thường được đưa ra để kiểm soát sự bực bội trong hôn nhân là: “Đừng chấp nhặt những chuyện nhỏ nhặt”.[2] Sự thân thuộc mang lại cảm giác thoải mái, nhưng việc ở quá gần nhau cũng tiềm ẩn nguy cơ khiến chúng ta dễ cáu kỉnh. Điều này có thể xảy ra vì, giống như phản ứng dị ứng, chúng ta ngày càng trở nên nhạy cảm hơn với những thói quen gây khó chịu khi phải tiếp xúc lặp đi lặp lại trong thời gian dài [3], hoặc vì dường như chúng ta không thể tìm được sự cân bằng giữa nhu cầu có người bên cạnh và nhu cầu được ở một mình.[4] Một giả thuyết nổi bật cho rằng, theo thời gian, chúng ta đặc biệt dễ cảm thấy khó chịu với chính những đặc điểm từng thu hút mình ở đối phương. Sự độc lập mà trước đây chúng ta ngưỡng mộ giờ đây lại bị nhìn nhận như sự lạnh lùng; còn sự cởi mở, sẵn sàng chia sẻ cảm xúc từng mang lại cảm giác được an ủi thì nay lại khiến chúng ta cảm thấy bị xâm phạm không gian riêng.[5] Mô hình lý giải sự khó chịu trong hôn nhân này phù hợp với những khó khăn mà một số cặp đôi gặp phải, nhưng phạm vi giải thích của nó còn hạn chế.

Phổ biến hơn là những điều gây khó chịu nảy sinh từ nhu cầu thương lượng và phối hợp để cùng nhau tổ chức cuộc sống. Những việc đó bao gồm quản lý thời gian, chăm sóc con cái, chuẩn bị bữa ăn, quản lý tài chính, cũng như vô số vấn đề nhỏ nhặt trong sinh hoạt thường ngày: bóp kem đánh răng từ tuýp kem dùng chung như thế nào, hay ai là người phải cất tất vào đúng chỗ. “Tại sao lúc nào anh/em cũng đến muộn thế?”, “Tại sao tôi cứ phải nhắc anh/em chuẩn bị đồ tập thể dục cho bọn trẻ?”, “Tại sao anh/em cứ quên đậy nắp tuýp kem đánh răng vậy?”.

Chúng ta thường được nhắc nhở rằng sự khó chịu là điều không thể tránh khỏi. Vì vậy, chúng ta nên chấp nhận nó rồi tiếp tục cuộc sống, thay vì bận tâm đến những chuyện vụn vặt ấy, hãy tập trung vào bức tranh toàn cảnh, vào những điều lớn lao và quan trọng hơn trong mối quan hệ.

Phân biệt chuyện nhỏ nhặt và những vấn đề lớn

Thế nhưng, những chuyện nhỏ nhặt lại rất dễ tích tụ và tạo thành một cơn bão trong hôn nhân. Bạn đời cứ mãi suy nghĩ, day dứt về những điều gây khó chịu hằng ngày, để rồi những điều ấy dần đầu độc cách họ nhìn nhận toàn bộ mối quan hệ và đe dọa sự bền vững của tình cảm vợ chồng. “Anh về muộn khiến em lo lắng đến mức không chịu nổi.” “Anh không chuẩn bị sẵn đồ dùng cho các con đi học khiến em phải gánh thêm toàn bộ gánh nặng tinh thần.” “Mỗi lần kem đánh răng chảy lem ra ngoài, em lại phải lau dọn cái kệ trong phòng tắm.”

Những lời giải thích về sự khó chịu không đơn thuần phản ánh sự khác biệt về tính khí giữa hai người, những khác biệt có thể khiến họ khó hòa hợp với nhau. Chúng còn là cách mỗi người diễn giải và nuôi dưỡng sự oán giận: “Anh chẳng quan tâm đến cảm xúc của em, cũng chẳng chịu san sẻ gánh nặng công việc mà em phải đảm đương.” Ngay cả một hành động tưởng chừng chẳng có ý nghĩa gì, chẳng hạn như tiếng dao cạo vào đĩa khi bạn đời đang ăn, cũng có thể bị diễn giải thành thông điệp rằng người ấy chẳng quan tâm đến việc âm thanh đó ảnh hưởng đến mình ra sao, và vì thế, cũng chẳng quan tâm đến chính mình. Đôi khi, những âm thanh rất đỗi tự nhiên từ cơ thể bạn đời, khi họ thở, tiết nước bọt, phát ra tiếng sôi bụng hay xì hơi, lại trở thành lời nhắc nhở khiến chúng ta phát điên rằng người ấy vẫn luôn hiện diện trong cuộc sống của mình. Và rồi, chúng ta bắt đầu tự hỏi liệu mình có còn thực sự thích người ấy nữa hay không.

Nhiều điều gây khó chịu chịu ảnh hưởng từ giới. Theo kinh nghiệm của tôi, phụ nữ có thể dễ bực bội hơn trước những thói quen khiến họ phải làm thêm việc. Những đôi tất bị vứt dưới sàn như ngầm phát đi một thông điệp xúc phạm: “Sẽ có người khác, tức bạn đời của tôi, cất chúng đi”, và có lẽ còn hàm ý rằng: “Việc sắp xếp nhà cửa không phải là mối bận tâm của tôi”, hay “Tôi chẳng cần nghĩ đến khối lượng công việc mà bạn phải gánh vác”. Trong khi đó, đàn ông có thể dễ khó chịu hơn trước thói quen đi muộn hoặc sống bừa bộn của bạn đời, bởi những hành vi ấy khiến họ cảm thấy người phụ nữ không đáp ứng được các tiêu chuẩn mà họ đặt ra.

Một số thói quen bị gọi là “gây khó chịu” thực chất là dấu hiệu của sự bất mãn sâu sắc trong mối quan hệ. Chẳng hạn: “Anh chẳng bao giờ lắng nghe khi em nói với anh về chuyện này”, hay “Anh hoàn toàn đóng băng, không phản ứng gì mỗi khi em buồn bực”. Những điều gây khó chịu này không hề nhỏ nhặt hay phi lý. Chúng nhắc nhở bạn rằng: “Đây là một vấn đề dai dẳng trong cách chúng ta chung sống và đối xử với nhau”.

Đôi khi, bạn đời khiến chúng ta bực bội chỉ vì bản thân chúng ta đang ở trong trạng thái dễ bị kích động, nhạy cảm quá mức và đặc biệt dễ nhận thấy những điều nhỏ nhặt cũng gây khó chịu. Trầm cảm cũng có thể làm gia tăng tính dễ cáu kỉnh, bởi khi ấy, dường như mọi thứ đều “không ổn”. Nhưng nếu không phân biệt được giữa những khó chịu nhất thời và sự bất mãn sâu sắc, chúng ta sẽ không thể biết khi nào nên bỏ qua những chuyện vụn vặt trong hôn nhân, và khi nào thực sự cần nghiêm túc nhìn nhận chúng. 

References

1. Young, Emma. 2024. “Does Your Partner Annoy You?” The Psychologist. 6 May.
2. Cunningham, Michael et. al. (2005). “Social Allergies in Romantic Relationships: Behavioral Repetition, Emotional Sensitization and Dissatisfaction in Dating Couples." Personal Relationships. 12. Pp 273-295.
3. Carlson, Richard. (1997). Don’t Sweat the Small Stuff and It’s All Small Stuff: Simple Ways to Keep the Little Things From Taking Over Your Life. Hyperion.
4. Schopenhauer, A. (1851). "The Porcupine Dilemma," in Parerga and Paralipomena. Vol. 2, Chapter 30, section 396.
5. Felmlee, Diane. 1995. “Fatal Attractions: Affection and Disaffection in Intimate Relationships.” Journal of Social and Personal Relationships. 12(2): 295-311. See also Palca, Joe and Lichtman, Flora. (2011). Annoying: The Science of What Bugs Us. Wiley.