Vòng xoáy luẩn quẩn của sự thoái lui thể chất âm thầm

Janelle đạp xe tập thể dục ở phòng gym vài tiếng mỗi tuần, nhưng cứ nghĩ đến việc đạp một chiếc xe đạp thật ngoài đời là cô lại thấy sợ. Dù đường có vắng vẻ đi nữa, cô vẫn chần chừ, ngại ngần khi nghĩ đến việc phải đối mặt với sức gió hay những đoạn đường gồ ghề.

Max nhận ra dạo này mình không còn lui tới các đại siêu thị bán buôn lớn nữa. Anh ngày càng thích đi mua sắm thường xuyên hơn ở các cửa hàng nhỏ tiện lợi, nơi anh chỉ cần xách một chiếc giỏ hoặc đẩy một chiếc xe nhỏ gọn. Nghĩ đến cảnh phải đẩy một chiếc xe đẩy to đùng, bánh xe có khi lại còn xộc xệch, rồi đi dọc các lối đi thênh thang và khệ nệ bê đống túi lớn túi nhỏ ra xe ô tô làm anh thấy như một cực hình quá sức, chẳng còn chút năng lượng nào để làm.

Parker dọn từ một căn hộ tầng 5 không có thang máy sang một tòa nhà có thang máy hiện đại ngay khi cô được thăng chức. Càng quen với sự tiện nghi đó, cô lại càng có xu hướng né tránh việc bước lên vài bậc cầu thang trong cuộc sống hằng ngày.

Điểm chung giữa Janelle, Max và Parker chính là sự thoái lui thể chất một cách âm thầm.

image: Andy333/Shutterstock

Sự né tránh thể chất đẩy nhanh việc suy giảm sự tự tin và sức mạnh

Trong tâm lý học, rất nhiều mối quan hệ nhân quả có tính chất vòng tròn.

Chẳng hạn, khi ta mất đi một chút sức mạnh thể chất, điều này có thể do tuổi tác, hoặc cũng có thể do cơ thể mất đi sự dẻo dai vì ta mải tập trung vào những việc khác như sự nghiệp hay thai kỳ. Từ đó, ta bắt đầu né tránh những thử thách đòi hỏi sức lực. Hệ quả là, ta dần mất đi niềm tin vào những gì cơ thể mình có thể làm được, rồi lại tiếp tục tiêu hao thêm nhiều sức mạnh và sức bền hơn nữa. Một vòng xoáy tiêu cực chính thức bắt đầu.

Mô thức tôi vừa mô tả có thể xuất hiện khi ta bước vào tuổi trung niên hoặc vì những lý do khác. Nó có thể khởi phát ngay từ những năm 30 tuổi, khi những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày bắt đầu tích tụ lại, hoặc vì những thử thách khác được ưu tiên hơn. Ví dụ, khi sự tự tin về trí tuệ ngày một lớn dần, bạn có xu hướng tìm về thế giới của đầu óc. Hoặc khi bạn bước vào một chế độ ăn kiêng, việc thiếu hụt năng lượng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ hoạt động của bạn.

Sự tự tin thể chất đến từ những trải nghiệm mới mẻ, chứ không phải cường độ

Chúng ta có được và duy trì sự tự tin thể chất bằng cách sử dụng cơ thể theo những cách mới lạ. Khi bắt đầu né tránh những vận động quen thuộc hằng ngày, chẳng hạn như bê vác đồ nặng, chúng ta cũng sẽ có xu hướng ngại thử những chuyển động mới.

Để giữ cho bộ não luôn tươi trẻ, bạn cần liên tục thử thách nó học hỏi những mô thức vận động mới, dù đó là chơi một nhạc cụ mới, một môn thể thao mới, hay những công việc có giá trị thực tế mà bạn chưa từng làm bao giờ.

Hoạt động đó không cần phải quá nặng nề hay dồn dập. Giá trị nằm ở sự đa dạng, thay đổi chứ không phải ở cường độ. Ví dụ, tuần này tôi đã làm vài việc liên quan đến xe ô tô mà mình chưa từng làm trước đây. Tôi đã đến một bãi phế liệu xe cũ theo kiểu tự chọn, tự tháo đồ, nơi tôi phải dùng các dụng cụ để tự tay gỡ chiếc phanh tay mình cần từ một chiếc xe gặp nạn. Tôi cũng tự thay chiếc tay nắm cửa sau bị hỏng bên ngoài xe, một công việc khá tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn và khả năng chịu đựng cảm giác chịu áp lực nhiều hơn là sức mạnh cơ bắp.

Đó chẳng phải là những buổi tập thể thao. Nhưng mục đích cốt lõi không nằm ở đó. Đó đơn giản là những thử thách thể chất mới mẻ. Trong trường hợp này, chúng đòi hỏi tôi phải leo trèo, xoay người ở nhiều góc độ khác nhau để quan sát và tháo gỡ các chi tiết.

Dấu hiệu cho thấy bạn đang rơi vào vòng xoáy thoái lui thể chất

Để không vướng vào lối mòn suy giảm như tôi đã mô tả, chúng ta cần phải nhạy bén nhận ra những dấu hiệu cảnh báo của nó.

Ví dụ như:

Trước đây bạn thường xuống hồ bơi tắm chung với các con, nhưng giờ bạn chỉ ngồi trên bờ và quan sát.

Bạn bắt đầu đặt dịch vụ giao hàng tận nhà cho những món đồ tạp hóa hay đồ dùng gia đình nặng nề, thay vì tự mình khệ nệ mang vác chúng.

Những chuyến du lịch đòi hỏi sự dẻo dai như phải đứng xếp hàng ngoài trời hay hoạt động dưới thời tiết thất thường bắt đầu khiến bạn cảm thấy bớt hào hứng.

Những ngăn tủ cao nhất trong nhà trở thành "nghĩa địa" của những món đồ không bao giờ dùng tới nữa. Nếu có thứ gì vô tình bị cất lên đó, nó coi như sẽ bị lãng quên mãi mãi.

Trải nghiệm thể chất mới mẻ là chìa khóa giúp bạn giữ vững sự kiên cường

Ai trong chúng ta rồi cũng sẽ đến lúc phải đối mặt với những giới hạn của cơ thể, nhưng giới hạn ấy sẽ đến sớm hơn nếu chúng ta cứ né tránh các thử thách thể chất và không chịu kích thích bộ não thường xuyên làm quen với những mô thức vận động mới lạ. Nếu chỉ bó buộc mình trong một vài thói quen di chuyển hạn hẹp, não bộ sẽ dần quen với việc chỉ kích hoạt các cơ bắp theo một vài cách cố định. Ngược lại, khi tự đặt ra cho mình những thử thách mới trong giới hạn cho phép, chúng ta sẽ tự thích nghi và nâng cấp bản thân trên cả phương diện tinh thần lẫn thể chất.

Chúng ta đều đã từng nghe những câu nói quen thuộc như “các tế bào thần kinh cùng kích hoạt sẽ kết nối với nhau” hay “không dùng thì sẽ mất”. Thế nhưng, rất ít ai trò chuyện về việc những thay đổi nhỏ nhặt trong hành vi hằng ngày lại có thể âm thầm bào mòn niềm tin vào cơ thể, khiến chúng ta ngày càng thu mình và né tránh vận động đến nhường nào.

Khi chúng ta càng sử dụng nhiều đến năng lực trí tuệ, ta sẽ càng cảm thấy thoải mái và quen thuộc hơn với thế giới của đầu óc.

Bạn không cần phải làm điều gì quá phi thường để đảo ngược xu hướng này

Như tôi đã nhấn mạnh ở trên, điều quan trọng là sự đa dạng trong chuyển động và việc kích thích não bộ điều khiển nhiều mô thức vận động khác nhau, chứ không phải là cường độ mạnh mẽ. Bạn chẳng cần phải làm điều gì quá lớn lao hay phi thường để chống lại xu hướng né tránh này. Hãy thử tự tay nhào bột làm một ổ bánh mì, tự thay pin cho một chiếc cảm biến ở trên cao, hoặc dọn dẹp lại những ngăn tủ cao nhất trong nhà.

Hãy tìm cho mình những hình mẫu lý tưởng, những người không bao giờ ngần ngại thử sức với các hình thức vận động khác nhau và luôn tận dụng tối đa những khả năng mà cơ thể họ có thể làm được.

Nếu bạn nghĩ bài viết này đang bài xích sự tiện nghi, thì đó là một sự hiểu lầm. Bài viết này chỉ đang muốn nói về sự vô thức trong lối sống. Chúng ta không thể duy trì được năng lực của bản thân nếu cứ mãi trốn tránh nó. Nếu muốn cơ thể mình vẫn có thể nhanh nhẹn, leo trèo hay bung lực khi cần thiết, chúng ta phải rèn luyện những việc đó một cách thường xuyên. (Lưu ý: Tôi biết bài viết này có thể mang một vài giả định chưa bao quát hết được hoàn cảnh của người khuyết tật, và tôi hoàn toàn không có ý định gây ra bất kỳ tổn thương nào qua những chia sẻ này).

Bài viết này chỉ là một lời nhắc nhở nhẹ nhàng về những lợi ích to lớn đối với cảm xúc khi cơ thể chúng ta được dẻo dai và nhanh nhẹn, trong phạm vi tốt nhất mà bạn có thể làm được.

Nguồn: Alice Boyes Ph.D. | Psychology Today