Vượt lên trên hành trình theo đuổi hạnh phúc: thế giới cảm xúc phong phú của chúng ta

CÁC ĐIỂM CHÍNH

• Việc tối đa hóa các cảm xúc tích cực và giảm thiểu các cảm xúc tiêu cực đôi khi có thể dẫn đến những hiệu ứng lợi ích giảm dần.
• Sự hài lòng với cuộc sống sẽ tăng lên khi có sự đồng điệu giữa những cảm xúc lý tưởng và những trải nghiệm thực tế mà con người trải qua.
• Nhịp sống hạnh phúc bao gồm cả khả năng khơi dậy đa dạng các trạng thái cảm xúc phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể, dù đó là tích cực hay tiêu cực.

Là những chuyên gia hiểu rõ tâm lý của chính mình nhất, nhưng thật ngạc nhiên khi chúng ta lại sai lầm quá nhiều về những điều thực sự có thể mang lại hạnh phúc. Chẳng hạn, ta thường tin rằng việc đối xử với bản thân bằng lòng tử tế và trắc ẩn sẽ biến mình thành kẻ ích kỷ, yếu đuối hoặc tự mãn. Hay việc thu mình vào thế giới riêng sẽ bình yên hơn là trò chuyện với những người xa lạ. Hoặc việc sở hữu một món đồ vật chất hằng ao ước cuối cùng sẽ mang lại cảm giác hạnh phúc vững bền mà ta hằng chờ đợi.

Ở một góc nhìn rộng lớn hơn, nhiều người trong chúng ta vẫn thầm kỳ vọng về một cuộc đời đáng sống: đó phải là một tập tuyển tập của những khoảnh khắc vui vẻ (càng nhiều càng tốt) và hiếm khi hoặc không bao giờ bị ngắt quãng bởi những nỗi đau lòng. Nó có lẽ gần giống như sắc xanh bất tận của bầu trời mùa hạ, nơi chỉ chào đón những dải mây lướt qua thân thiện hay một đàn chim bay ngang, hoàn toàn không bị tổn thương bởi giông bão và những biến động.

Thế nhưng, các nghiên cứu khoa học lại thách thức tất cả những giả định này.

Hóa ra, một cuộc đời đáng sống không nhất thiết phải là việc cố gắng gom góp cho đầy những cảm xúc tích cực chạm trần và dập tắt mọi dấu vết của niềm đau. Trên thực tế, sau một ngưỡng nhất định, việc cố công tối đa hóa cảm xúc tích cực và giảm thiểu cảm xúc tiêu cực có thể đem lại những hiệu ứng lợi ích giảm dần.

Trong một nghiên cứu gần đây được công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Hạnh phúc (Journal of Happiness Studies, 2026), các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng con người “không những không hứng thú với một cuộc sống chỉ toàn cảm xúc tích cực (PA - positive affect) ở mức tối đa và cảm xúc tiêu cực (NA - negative affect) ở mức tối thiểu, mà còn chủ động né tránh nó.” Thay vào đó, nghiên cứu chỉ ra rằng mọi người thích những ngày sống của mình có sự hòa quyện của các trạng thái cảm xúc: cả những xúc cảm tích cực lẫn tiêu cực, đan xen với một vài khoảnh khắc tĩnh lặng, trung tính. Cụ thể hơn, tính trên mức trung bình, trạng thái cảm xúc tối ưu được lý tưởng hóa của những người tham gia nghiên cứu bao gồm khoảng 79% cảm xúc tích cực và 10% cảm xúc tiêu cực.

Source: Piyapong Saydaung / Pixabay

Khi lý tưởng và thực tại đồng điệu

Một cuộc đời đáng sống không chỉ dừng lại ở một công thức hòa trộn cảm xúc tối ưu. Hãy lấy sự hài lòng với cuộc sống làm ví dụ, đây là một trong những biến số cốt lõi trong công thức được sử dụng rộng rãi để đo lường mức độ hạnh phúc chủ quan. Tương đồng với các nghiên cứu trước đây, khảo sát này chỉ ra rằng sự hài lòng với cuộc sống có mối tương quan thuận (tỷ lệ thuận) với mức độ cảm xúc tích cực cao mà con người trải qua, và tương quan nghịch (tỷ lệ nghịch) với các cảm xúc tiêu cực.

Tuy nhiên, mọi chuyện không đơn giản theo kiểu: cứ càng nhiều cảm xúc tích cực và càng ít cảm xúc tiêu cực thì sẽ càng tốt. Theo nghiên cứu, những người ghi nhận mức độ hài lòng với cuộc sống cao nhất lại chính là những người đang sống trong sự đồng điệu mật thiết nhất giữa những cảm xúc lý tưởng của họ và những gì họ thực sự trải nghiệm, dù đó là niềm vui hay nỗi buồn.

Trên thực tế, mối liên hệ này thậm chí còn trở nên mờ nhạt đi khi các cảm xúc tích cực vượt quá mức lý tưởng của một người. Ngược lại, việc trải qua ít cảm xúc tích cực hơn mức lý tưởng, cũng như việc phải chịu đựng nhiều cảm xúc tiêu cực hơn mức mong muốn, đều liên quan chặt chẽ đến việc làm sụt giảm sự hài lòng với cuộc sống.

Do đó, các nhà nghiên cứu gợi ý rằng cái đích cuối cùng của một cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn không nằm ở việc tối đa hóa niềm vui hay trốn tránh nỗi buồn, mà là việc được sống chan hòa với những hình mẫu cảm xúc lý tưởng của chính mình. Nói cách khác, đó là một cuộc đời nơi những trải nghiệm thường nhật bắt nhịp vừa vặn với những gì chúng ta hằng khát khao.

“Nhìn chung, các kết quả này đã vạch ra những ranh giới cho lợi ích của cảm xúc tích cực (PA) và cái giá phải trả của cảm xúc tiêu cực (NA). Trong đó, mức độ hài lòng với cuộc sống thấp nhất được ghi nhận khi các cá nhân không chạm tới được những tầng cảm xúc mà họ mong muốn,” nhóm tác giả Liu và các cộng sự (2026) đúc kết.

Những ý nghĩa đằng sau khám phá về cảm xúc và hạnh phúc

Có nhiều cách lý giải khác nhau về các phát hiện xung quanh trạng thái cảm xúc tối ưu và sự đồng điệu trong cảm xúc. Dưới đây là ba góc nhìn được chính nhóm tác giả của nghiên cứu đề xuất.

Thứ nhất, khái niệm “hài lòng với cuộc sống” có thể phản ánh mức độ hòa hợp giữa những xúc cảm lý tưởng và những trải nghiệm cảm xúc thực tế diễn ra hằng ngày của con người. Suy cho cùng, hành trình theo đuổi hạnh phúc luôn ẩn chứa những nghịch lý của riêng nó. Khi chúng ta đặt quá nhiều kỳ vọng vào việc tối đa hóa niềm vui, chẳng hạn như khi những hình mẫu cảm xúc lý tưởng trở nên xa rời thực tế, điều đó có thể phản tác dụng và khiến ta cảm thấy kém hạnh phúc hơn cả lúc ban đầu.

Thứ hai, mọi cảm xúc đều gánh vác những sứ mệnh quan trọng. Sự đa dạng về cảm xúc vừa là điều kiện tiên quyết, vừa là kết quả của quá trình đạt được mục tiêu. Trên con đường theo đuổi những điều ý nghĩa, việc giải quyết các trở ngại luôn đi kèm với muôn vàn trải nghiệm cảm xúc khác nhau, bao gồm cả những thử thách cam go và thường đòi hỏi chúng ta phải hy sinh những thú vui trước mắt để phụng sự cho các giá trị và mục tiêu lâu dài. Việc đặt tham vọng đạt được hạnh phúc tối đa lên trên các mục tiêu có thể cản trở chúng ta chạm tới chúng. Như nhóm tác giả Liu và các cộng sự đã viết: “Hạnh phúc không phụ thuộc vào việc tối đa hóa hay giảm thiểu một trạng thái cảm xúc đơn lẻ, mà phụ thuộc vào khả năng khơi dậy đa dạng các cung bậc cảm xúc phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể.”

Thứ ba, trong một trạng thái cân bằng nội môi, hạnh phúc chủ quan có xu hướng được giữ ở mức “ổn định và tích cực vừa phải”. Bất kỳ sự lệch pha mạnh mẽ nào, bao gồm cả sự thăng hoa hướng tới một cảm xúc tích cực cực đoan, đều sẽ bị cơ chế tự điều hòa kéo về trạng thái “bình thường” vốn có. Theo hệ quy chiếu này, chân dung của một “cá nhân có mức độ hài lòng cao với cuộc sống” không nhất thiết phải là người có niềm hạnh phúc chạm đỉnh, mà là một cuộc đời bình yên với những cảm xúc tích cực, bình ổn và vừa vặn.

Góc nhìn để hướng tới một cuộc đời viên mãn  

Những phát hiện này mang lại những góc nhìn đầy thú vị về những chất liệu dệt nên một cuộc đời đáng sống, đặc biệt là việc thách thức những trực giác thông thường của chúng ta về việc phải tối đa hóa niềm vui và xa lánh nỗi buồn. Thay vì tự trói buộc mình vào những chuẩn mực cảm xúc cao đến mức bất khả thi, chúng ta có thể cân nhắc cách kiến tạo những trải nghiệm của mình sao cho thu hẹp khoảng cách giữa đời sống cảm xúc lý tưởng và thực tế.

Nói cách khác, chúng ta không cần phải gạt bỏ những cảm xúc tiêu cực ra khỏi trải nghiệm của mình. Một đời sống cảm xúc phong phú được đặc trưng bởi chiều rộng, sự đa dạng, sự giàu có và tính cân bằng của các cung bậc cảm xúc (tức là sự đa dạng cảm xúc) tự thân nó đã là một thành tố quý giá của một cuộc đời đáng sống.

Trên thực tế, việc trải qua nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau mỗi ngày mang lại những lợi ích độc bản, chẳng hạn như nuôi dưỡng các phẩm chất gắn liền với trí tuệ, bao gồm sự khiêm tốn về nhận thức, sự tự vượt lên trên bản ngã và việc thấu hiểu các góc nhìn đa dạng; cải thiện sức khỏe tinh thần và thể chất; giảm mức độ viêm nhiễm trong cơ thể; và thậm chí làm chậm quá trình suy giảm sức khỏe do tuổi tác.

Như các nhà tâm lý học Lomas và Ivtzan (2016) từng viết: “Sự viên mãn không có nghĩa là trở thành một ‘pháo đài kiên cố, bất khả xâm phạm trước những thăng trầm của cuộc sống’, mà là biết trân trọng và thậm chí là ôm lấy bản chất phức tạp và lưỡng nan của cuộc đời này.”

Và điều đó có thể trở thành một sự giải thoát nhẹ lòng, đưa ta ra khỏi cuộc hoài công miệt mài theo đuổi hạnh phúc. 

References

Liu, J., Nes, R. B., Vittersø, J., Teulings, I. J., & Røysamb, E. (2026). Positively Negative: Why Negative Affect is Linked to Higher Wellbeing. Journal of Happiness Studies, 27(5), 61.

Neff, K. D. (2023). Self-compassion: Theory, method, research, and intervention. Annual Review of Psychology, 74(1), 193–218.

Epley, N., & Schroeder, J. (2014). Mistakenly seeking solitude. Journal of Experimental Psychology: General, 143(5), 1980.

Gilovich, T., & Gallo, I. (2020). Consumers’ pursuit of material and experiential purchases: A review. Consumer Psychology Review, 3(1), 20–33.

Quoidbach, J., Gruber, J., Mikolajczak, M., Kogan, A., Kotsou, I., & Norton, M. I. (2014). Emodiversity and the emotional ecosystem. Journal of Experimental Psychology: General, 143(6), 2057.

Grossmann, I., Oakes, H., & Santos, H. C. (2019). Wise reasoning benefits from emodiversity, irrespective of emotional intensity. Journal of Experimental Psychology: General, 148(5), 805.

Lomas, T., & Ivtzan, I. (2016). Second wave positive psychology: Exploring the positive–negative dialectics of wellbeing. Journal of Happiness Studies, 17(4), 1753–1768.

Ong, A. D., Benson, L., Zautra, A. J., & Ram, N. (2018). Emodiversity and biomarkers of inflammation. Emotion, 18(1), 3.

Hershfield, H. E., Scheibe, S., Sims, T. L., & Carstensen, L. L. (2013). When feeling bad can be good: Mixed emotions benefit physical health across adulthood. Social Psychological and Personality Science, 4(1), 54–61.