Bắt nạt trí tuệ: Những điều bạn cần biết

bat-nat-tri-tue-nhung-dieu-ban-can-biet

Kẻ bắt nạt trí tuệ rất thích khinh bỉ. Sự bất an của họ được ngụy trang bởi chữ nghĩa đao to búa lớn và câu văn trừu tượng, kiêu ngạo.

Những đứa trẻ thích bắt nạt tâm lý có thể trở thành một người kiêu căng, hách dịch sau này.

Khi nhắc đến những vụ bắt nạt thời thơ ấu, ta thường liên tưởng đến một đứa trẻ nhạy cảm bị chế nhạo đến phát khóc, hoặc phải chịu đựng một loại hình bạo hành thể chất tàn bạo nào đó. Nhưng có một cách tâm lý hơn để lăng mạ hoặc làm nhục một đứa trẻ ngây thơ - bằng cách dùng trí tuệ vượt trội hơn để “lên mặt” với chúng.

Hình thức bắt nạt xảo quyệt này, và thường còn cay độc hơn, ít được quan tâm hơn so với hai hình thức phổ biến kia. Theo lời Rohban Zahid: “Người ta thường ít chú ý đến những kẻ bắt nạt… tra tấn những học sinh ‘kém thông minh hơn’.” Zahid còn đưa ra bình luận (hay lên án) về nền văn hóa chuộng nhân tài. Những cá nhân trong xã hội đều được đặt trong một “hệ thứ bậc trí tuệ” quyết định bởi những con số và câu chữ dưới hình thức điểm số và bằng cấp. Vấn đề nảy sinh khi những người trên đỉnh hệ thứ bậc này được phép chê bai những học sinh ở dưới dáy. Ý niệm này tạo nên bắt nạt trí tuệ, một loại hình quấy rối cảm xúc và tâm lý mà một người áp đặt lên một người khác dựa trên hiểu biết trí tuệ của mình. Bắt nạt trí tuệ không khác gì bắt nạt thể chất: nó có thể để lại hậu quả tồi tệ, lâu dài lên ý thức tự trọng của người khác.

Vậy, ta nên cắt nghĩa loại hình bắt nạt này như thế nào là đúng nhất? Dưới đây là một số định nghĩa có thể áp dụng được:

Khi nói đến những kẻ bắt nạt trí tuệ, ý tôi là những người thực sự thông minh hơn (có chỉ số IQ cao hơn), người có nhiều kiến thức hơn trong một lĩnh vực nhất định, và thường nghĩ mình có đặc quyền được xem thường, vô lễ, xấu tính, bạo hành cảm xúc, và bày trò nghịch phá, đùa ác ý với người khác. [Và, đáng tò mò là] ta tôn vinh những người như thế trên chương trình TV, và chúng ta không xem đó là một hình thức bắt nạt.” (Quora, “Chúng ta đang khoan dung với những kẻ bắt nạt trí tuệ hơn bắt nạt thể chất?” 2014)

Joe Bouchard cũng đưa ra một quan điểm cho hiện tượng này:

Kẻ bắt nạt trí tuệ rất thích khinh bỉ. Sự bất an của họ được ngụy trang bởi chữ nghĩa đao to búa lớn và câu văn trừu tượng, kiêu ngạo. Những lời xúc phạm của họ chất chứa một niềm tin rằng họ thông minh hơn đối phương. Họ thích khiến người khác cảm thấy thấp kém.” (“Xếp hạng các loại hình bắt nạt”, correntions.com, 2010)

Tôi muốn thêm rằng nếu sự khinh bỉ ấy không phải cố tình, nếu đó chỉ là sự thiếu nhạy cảm hay tối dạ trong giao tiếp (thay vì chủ đích tấn công người khác), thì nó không thực sự được xem là bắt nạt - dù trên thực tế điều ấy cũng có tác động tiêu cực tương tự lên người nhận được sự khinh bỉ ấy.

Cuối cùng, hãy cùng xem qua một định nghĩa rất trực quan (và mạnh mẽ!) của Urban Dictionary: “Một người cực kỳ thông minh sử dụng trí tuệ của mình với thái độ hách dịch bẩn thỉu.”

Là một nhà tâm lý học, tôi đã phát hiện ra trong thời thơ ấu, những khách hàng có năng khiếu trí óc có thể bù đắp cho (hoặc thực chất là bù lại thái quá) cảm giác thiếu hụt về thể chất, xã hội, hoặc tài chính hạn hẹp bằng cách chế nhạo, hoặc hạ nhục, người được coi là học thức thấp kém. Sự tự phụ và thị oai trí tuệ ấy không khiến họ trở nên nổi tiếng. Nhưng nó giúp che giấu sự bất an trong những lĩnh vực họ cảm thấy “kém cỏi” hơn bạn bè. Ví dụ, người có thân thể nhỏ con và tay chân hậu đậu cảm thấy cực kỳ thấp kém khi xét đến sức mạnh thể chất. Hoặc họ xuất thân từ gia đình tài chính khó khăn và mặc quần áo thể hiện rõ tình trạng kinh tế xã hội của mình.

Từ đó hình thành cơ chế đối phó, đặc biệt là khi họ thường bị nhạo báng là “mọt sách”, họ chí ít cũng có một cách thức (hay vũ khí) để thuyên giảm cảm giác dễ bị tổn thương và bảo vệ lòng tự trọng mỏng manh của mình. Là người nhạy cảm và phản ứng cực độ, họ không có cả kích cỡ lẫn sức mạnh để trả đũa những người muốn bắt nạt họ. Sở hữu trí tuệ hơn người để giảm hoài nghi bản thân và bảo vệ cái tôi yếu ớt, họ “khôn ngoan đánh lừa” đối thủ và cải thiện kỹ năng ăn nói. Ngoài ra, nếu họ tìm thấy những mọt sách khác và cùng chơi chung với nhau, họ có thể thoát khỏi tổn thương cảm xúc vì bị bạn bè tẩy chay.

Điều nguy hiểm nhất là gì? Làm thế nào mà tổn thương đối với “kẻ bắt nạt trí tuệ” cũng nghiêm trọng như với các nạn nhân, hoặc thậm chí còn hơn nữa?

Rất nhiều bệnh nhân tài năng mà tôi từng làm việc chung - một số họ ban đầu còn không thể kiềm được mà chế nhạo tôi - lời nói như mưa bom bão đạn này, ban đầu là vũ khí then chốt để bảo vệ lòng tự trọng mỏng manh, nay đã trở thành một thuộc tính thói quen, cần thiết cho hoạt động hành vi của họ. Và điều này đang làm suy yếu - có lúc còn hủy hoại - những mối quan hệ riêng tư và chuyện nghiệp. Dù không ý thức được nhưng khi người khác tỏ ra vượt trội hơn họ, cảm giác thấp kém (giả định) của họ vừa bị xúc phạm vừa bị đối kháng. Để đáp lại, những cá nhân bị bắt nạt trí tuệ như thế thường sẽ rời bỏ họ hoặc tìm cách trả đũa.

Cụ thể là, nếu người bị bắt nạt là cấp dưới hoặc tầng lớp thấp hơn, họ có thể bị dồn vào chân tường, giải phóng cơn giận dữ và phẫn nộ bằng cách gây hấn thụ động - và “lộn cái bàn” với người áp bức họ. Và hậu quả khi hành động trong cơn hoảng loạn là làm tổn thương đến người có địa vị “cao sang” ấy. Nói ngắn gọn, nạn nhân bắt nạt trí tuệ có thể biến kẻ bắt nạt mình trở thành nạn nhân. Ngoài ra, kẻ bắt nạt trí tuệ, do thiếu thốn sự đồng cảm, phải dựa dẫm vào tài năng trí óc để cảm thấy tốt hơn người khác, và sẽ đối mặt với một sự đối lập mà trí tuệ của họ ngăn cản họ giải quyết một cách hiệu quả (cũng gần giống như bị đâm bởi chính lưỡi kiếm trí tuệ của mình).

Bài học ở đây là gì? Bất kỳ điều gì trước đây là cơ chế thích nghi để bù đắp cho cảm giác thiếu hụt sau này có thể không còn thích nghi được nữa. Hậu quả là, điều cần thiết không phải chỉ là trau dồi kỹ năng giao tiếp tốt hơn, mà còn là hình thành một lối suy nghĩ hoàn toàn khác đối với những người có tài năng trí óc kém hơn. Những kẻ bắt nạt trí tuệ phải “tiến hóa” một chút khiêm tốn - một việc rất khó khăn. Họ không chỉ cần phải dừng xem giá trị cốt lõi của một người là trí tuệ, mà họ còn cần phải chấp nhận những người có chỉ số IQ không cho phép họ ăn nói nhạy bén “xa xỉ” như vậy.

Một điều khác cũng rất quan trọng, những kẻ bắt nạt cần phải nhận ra rằng họ không bao giờ thực sự thừa hưởng tâm lý vượt trội ấy. Điều ấy có sẵn trong họ mà không cần phải bỏ chút công sức nào. Vì vậy, nếu họ theo quán tính mà bắt nạt người khác - nhấn mạnh là “nếu” vì có nhiều người mắc chứng ái kỷ nặng và cần tư vấn chuyên nghiệp mới có thể sửa đổi thái độ - họ phải trau dồi sự đồng cảm, thấu hiểu, và lòng trắc ẩn đối với những người thiếu lợi thế trí óc, một điều may mắn họ nhận được khi sinh ra.

Điều đáng chú ý là, trớ trêu thay, những kẻ bắt nạt thể chất trong thời thơ ấu nhiều khả năng sẽ thay đổi hơn so với những kẻ bắt nạt trí tuệ. Theo thời gian, bắt nạt trí tuệ có thể cắm rễ sâu đến từng lớp mô trong tính cách. Đó là ý kiến của Paul M. Jones (“Hình mẫu của bắt nạt trí tuệ”, 7 tháng 11, 2008)

“Kẻ bắt nạt thể thao… bắt đầu với ý nghĩ ‘nếu tôi đánh bại bạn trong một cuộc thi thể chất thì tôi là trùm và tôi giỏi hơn bạn’, nhưng sau đó sẽ hiểu và chấp nhận rằng chi phối thể chất không được xã hội công nhận. Người đó sẽ trưởng thành khi nhận ra rằng mình không thể hòa hợp với những người lớn khác bằng cách bắt nạt.”

“[Ngược lại] kẻ bắt nạt trí tuệ… bắt đầu với ý nghĩ ‘nếu tôi có thể đánh bại bạn trong một cuộc thi trí tuệ thì tôi là trùm và tôi giỏi hơn bạn’. Tuy nhiên, kẻ bắt nạt trí tuệ hiếm khi nhận ra chi phối trí tuệ cũng không được chấp nhận trong hoàn cảnh giữa những người trưởng thành với nhau.”

Trích dẫn từ quyển The Inmates are Running the Asylum (Bệnh nhân đang thống trị nhà thương điên, 2004, trang 104), Jones kết luận, “Không có quá trình trưởng thành nào làm dịu đi sự phát tiết quyền lực ấy.”

Sinh ra đã có năng khiếu trí tuệ đúng là một “món quà”. Vì vậy phản ứng phù hợp đối với điều may mắn ấy chính là rèn luyện suy nghĩ biết ơn, trân trọng - và lòng khiêm tốn. Từ đó, những kẻ bắt nạt trí tuệ sẽ hạnh phúc hơn với sự thay đổi này, và tất nhiên là những người xung quanh họ cũng thế.

Người dịch: Thợ Săn Tiền Thưởng

Nguồn: https://www.psychologytoday.com/blog/evolution-the-self/201702/intellectual-bullies-what-you-need-know-about-them?utm_source=FacebookPost&utm_medium=FBPost&utm_campaign=FBPost 

menu
menu